شاید هیچ کدام از واژه های علوم اجتماعی به اندازه فرهنگ دارای تعاریف متعدد نبوده است. اما برای کشوری مثل ما که فرهنگ یکی از دغدغه های اصلی آن است پذیرفتن یک تعریف اساسی به نظر می رسد.
فرهنگ مجموعه منسجمی است از ابزار و وسایل و اجناس مصرفی، منشورها و قوانین اساسی برای گروه های گوناگون اجتماعی اندیشه ها و پیشه ها باورها و آداب و رسوم.
چه فرهنگ ساده و چه پیچیده باشد در هر حال با دستگاه گسترده ای مواجه می شویم که بخشی از آن مادی و بخشی از آن انسانی و بخشی از آن معنوی است، دستگاهی که بشر به کمک آن از عهده ی حل مشکلات مشخص و ویزه که سر راه او قرار می گیرد بر می آید.
امروزه دشمنانان اسلام جنگ بسیار شدیدی را علیه مسلمانان آغاز کرده اند. البته این جنگ نیاز به توپ و تانک و مسلسل ندارد بلکه به صورت مرموزانه و مخفیانه انجام می شود و خسارت زیادی را برای مسلمانان به بار می آورند و آن حمله به فرهنگ اسلامی است.دشمنان خوب می دانند که استقلال و موجودیت هر جامعه از استقلال فرهنگی آنان نشات میگیرد. از این رو اصلاح فرهنگ را در راس تمام اصلاحات خود قرار می دهند و تحول فرهنگ را بزرگترین تحول در جهت رسیدن به جامعه انسانی سالم و مستقل می دانند، چرا که فرهنگ بزرگترین عنصری است که ملت را به تباهی و یا به اوج عظمت و قدرت می رساند.
متاسفانه این تهاجم فرهنگی تا حدود زیادی در زندگی مسلمانان رخنه کرده و امروزه شاهد این هستیم که بسیاری از مسلمانان از فرهنگ غرب پیروی می کنند ؛که این تبعیت مربوط به برخی از آداب و حتی عقاید غربی و همچنین طرز پوشش،اصلاح و فرم موها را شامل می شود. اگر وارد خانه مسلمانی شویم ،شاید کمترین احتمال را بدهیم که خانه یک مسلمان و پیرو دین اسلام و امت رسول الله باشد.
در حال حاضر در جای جای زندگی مسلمانان گوشه هایی از فرهنگ غرب را شاهد هستیم و به قول متفکران غربی و اشاعه دهندگان این فرهنگ در کشورهای اسلامی این کار از هر بمب و نارنجکی ویرانگرتر و از ضربه ی هر شمشیری تیزتر می باشد.در واقع از جمله نقشه های استکبار جهانی که تاثیر زیادی در کشورهای ملل شرق گذاشته و آثار آن تا حد زیادی به جای مانده است؛ از خود بیگانگی کشورها و هویت زدایی آنان بوده است.بدون تردید آنان برای بدست آوردن مقاصد شوم وبه زیرسلطه کشیدن مستضعفان جهان راهی بهتراز هجوم به فرهنگ کشورهای ضعیف نداشته ودر این راه کوشش کرده اند تا ملل مسلمان را از خود بی خود و آن ها را میان تهی سازند.
وابستگی فکری و درونی بزرگترین فاجعه ای است که گریبانگیر ملت های مسلمان شده است.آن ها با ایجاد بدبینی ملت ها نسبت به خود ، موجبات خودباختگی آنان را فراهم ساخته و در حقیقت شخصیت و استقلال فکری را از ملت ها گرفته اند.مصیبت بزرگ مسلمانان ازخودباختگی فرهنگی است و بدین جهت تنها راه مقابله با خودباختگی و دستیابی به هویت اصیل، تحول فرهنگی و بدست آوردن استقلال فرهنگی است.در واقع زمانی که استقلال فرهنگی ایجاد شود پس از آن زمینه های جهانی شدن آن پدید خواهد آمد.
جهانی شدن، آن است که یک شیوه زندگی خاص تعمیم یابد بطوریکه همه مردم زمین را در برگیرد و موجب ایجاد تعامل، وابستگی و روابط متقابل بین حقایق ،دیدگاه ها،مفاهیم وانسان ها گردد؛روشی که وابستگی متقابل ایجاد می کند ،نه تنها وابستگی متقابل فکری ، بلکه وابستگی سیاسی ،اقتصادی و سازمانی در جهان امروز پدید می آورد.جامعه اسلامی باید سعی کند که در این مواجهه غالب باشد نه مغلوب و برای جامعه اسلامی با حقانیت مبتنی بر وحی الهی، کتاب خدا ، سنت رسول الله (ص) و با اتکا به تمدن اصیل و نیروی انسانی عظیم، دارا بودن چنین توانی امری مسلم است.
جهانی شدن یک طرح نیست که ما بتوانیم با آری یا نه گفتن با آن موافقت و یا مخالفت کنیم،بلکه یک جریان است که جامعه اسلامی با آن مواجه است و باید سعی کند با موضع گیری خردمندانه در این مواجهه پیروزشود.
قرآن کریم و نقش آن در زمینه استقلال فرهنگی
قرآن کریم به عنوان کتابی که براساس فطرت مشترک تمام انسان ها بوده است و به عنوان آخرین دین الهی ودر بردارنده احکام عملی آن می باشد و در هنگام ابلاغ پیام خویش کلیه مردم اعم از مومن و غیرمومن را مخاطب قرار ساخته است،نه تنها از هیچ یک از جملات و آیات خود متضمن معنایی که مومنین و جوامع اسلامی در حیطه مرزهای جغرافیایی یا در چارچوب ممالک اسلامی محصور شده و از برقراری روابط و معاملات گوناگون با دیگر اقوام و ملل مشترک، صحت چنین عملی را به طور غیر مستقیم ،مورد تایید خویش قرار داده است ولی روابط با افراد و ممالک غیر مومن تا به حدی است که عزت و حرمت مؤمنین و جامعه اهل ایمان محفوظ و مصون بماند.و وفای به عهد تا زمانی خواهد بود که طرف مقابل نیز به عهد خود پایدار بماند.
اما قرآن کریم استقلال فرهنگی را در هشت زمینه و به صورت دقیق و موشکافانه بیان می فرماید:
اولین زمینه :دوری جستن از فرهنگ بیگانه
قرآن برسر لزوم اجتناب از بیگانه ، این را می داند که آنها دوست دارند دیگران به کیش و آئین آنها درآیند.به طوری که در آیه 120 سوره بقره خداوند خشنودی و رضایت یهود و نصارا را از پیامبر در گرو پیروی او از آئین یهودیت و نصرانیت می داند لذا پیامبر را از پیروی از آئین یهود و نصارا برحذر میدارد.
دومین زمینه :هجرت برای حفظ فرهنگ دینی
قرآن کریم در آیه 79 سوره نسا مسلمانانی را که از هجرت سر باز زده اند و در جنگ بدر به همراه مشرکین به هلاکت رسیده اند را سرزنش می کندو در قبال گفته هایشان مبنی بر اینکه ما در محیط خویش تحت فشار و سلطه کفار بودیم می فرماید،حداقل می توانستید از آن دیار هجرت کنید.
سومین زمینه:اتصال به خداوند و بریدن از غیر او
مؤمنین مؤظف هستند که به خدای خود تکیه نموده و از او جهت حل مشکلات و مسائل و پیشبرد اهداف خود مدد جویند.قرآن تا به حدی روی این امر تاکیدمی ورزد که گویی اگر کسی بدان اعتقاد نداشته باشد وبه آن عمل ننماید صاحب ایمان نبوده ودر ادعای خویش صادق نیست .چنان که در آیه 28 سوره آل عمران وآیه 51 سوره مائده مؤمنان را مجاز به پذیرش ولایت مشرکین و اهل کتاب ندانسته و فقط آنان را به پذیرش ولایت خداوند دعوت فرموده است.
چهارمین زمینه :ممنوعیت تقلید و پیروی از فرهنگ بیگانه
یکی از تقلیدهای کورکورانه ،تقلید از اجانب و قدرت های جهان و بیگانگان است.عدم پیشرفت ملل جهان سوم در صنعت،همراه با فقر فرهنگی ،آنان را وا میدارد که از عادات و رسوم غرب و شرق برای خود الگو سازند .گویا این گونه می اندیشند که تقلید در پوشاک ، خوراک ، مسائل تجملی ،صنعت وعلوم پیشرفته را به همراه خواهد آورد.غافل از این که جز ذلت و وابستگی عائدی نخواهد داشت که خداوند در سوره انعام آیه 56 خطاب به پیامبر این موضوع را بیان می دارد که از مسلمانان بخواه که از فرهنگ دیگران دوری نکنند و هیچ گونه ارتباطی نداشته باشند بلکه از آنان بخواه ابتدا پایه های فرهنگ اسلامی خود را قوی کنند تا از ثبات فکری برخوردار باشند تا فرهنگ و عقاید آنها را تایید یا رد کنند.اسلام خواستار گفتگو با سایر افکار بر پایه ثبات فکری است ودر آیه 100سوره آل عمران و 18 سوره جاثیه پیامبررا از تقلید و پیروی از کفار و اهل کتاب برحذر داشته و ازآنچه بر او وحی می شود تبعیت و پیروی کند.
پنجمین زمینه :صبر و استقامت در حفاظت از فرهنگ دینی
بنابر نظریه قرآن کریم یکی از صفات ذاتی و غیر قابل تغییر کفار وسلطه گران در تمام دوران بشریت و حتی امروزه این است که آنان چشم دیدن پیشرفت و ترقی غیر خود و ملل تحت سلطه خود را ندارند و نخواهد داشت.لذا خداوند در آیات مختلف از قرآن کریم به مسلمین دستور می دهد،هیچ گاه از دشمنی ذاتی ، کینه های درونی و نقشه های پنهانی کفارغافل نباشیدزیرا همواره در پی فرصتند تا راه دخالت و سلطه گری را بر شما جویند و دین و استقلالتان را در دست گیرند.
ششمین زمینه :نقش رهبران در حفظ فرهنگ
طبق آیات 52 و 25 سوره فرقان پیامبر وظیفه دارد مبارزه گسترده فرهنگی و تبلیغی با جریان کفر و شرک را با محوریت قرآن انجام دهد و تلاش در راه احیای دین و مبارزه فرهنگی با جریان کفر و شرک را جهادی بزرگ و با عظمت با هدف کلی قرآن و محور اصلی که دعوت پیامبر اسلام است قرار دهد.
هفتمین زمینه :توجه به توطئه های دشمن
یکی از کارآمدترین حربه های ممالک سلطه گر ،مسخ شخصیتی و بی هویت نمودن فرهنگی ملل تحت سلطه می باشد،تا بدینوسیله بتوانند پایه های سیطره خود را با پرداخت بهای کمتر محکم سازند وطبق آیه 65 سوره یونس هدف تبلیغات دشمن تحقیر دین و امت اسلامی است و مسلمانان نباید تحت تاثیر تبلیغات مسموم کفار قرار گیرند و احساس ضعف کنند.
هشتمین زمینه : دفاع از استقلال فرهنگی
مسلمانان باید در برابر اموری که فرهنگ اسلامی را تهدید می کند ایستادگی کنند و در برابر این گونه راه های هجوم،ایستادگی نمایند وبه اصالت و هویت اسلامی خود باقی مانده و باورهای دینی را محکم کنند.همچنین نیازهای اقتصادی ،اجتماعی و دیگر نیازها را خود تامین نمایند و راه نفوذ تبلیغات سوء دشمن را در رسانه ها و مطبوعات مسدود کنند.
نتیجه گیری
یکی از ابعاد مهم رشد و توسعه دربعد اسلامی و ابعاد دیگرزندگی بعد علمی ،فکری و فرهنگی زندگی انسان است ، بعدی که پیشرفت و ترقی سایر ابعاد زندگی اجتماعی در گرو پیشرفت آن می باشد؛ زیرا پیشرفت در مسیر تکامل ،نیازمند به نورعلم، دانش و تجربه که مکمل آن است می باشد و بدون آن نمی توان حتی قدمی در راه پرورش استعداد در هیچ زمینه ای ، از جمله زمینه های اقتصادی و نظامی برداشت. لذا قرآن کریم در بهره گیری مؤمنین از این دو ابزار(قرآن کریم و تحصیل کردگان) کارآمد تاکید فراوان دارد و در مناسبت های گوناگون به آنها اشاره دارد.اما فرهنگ اسلامی می تواند زمینه ساز رشد و تعالی و بالندگی مسلمانان و تمام بشریت شود زیرا مسلمانان حاملان رسالت پیامبرانند و برای تمام جهان به مثابه عامل تندرستی برای کالبد انسان به شمار می روند. پس باید برای فراهم آوردن زمینه های جهانی شدن به این نکات توجه نمود :
اولا :آگاه سازی آحاد جامعه بر خطر غلبه فرهنگ اجنبی و بیان حکمت اوامر الهی نسبت به نهی از تکیه به کفار و توصیه های رسول الله (ص) مبنی بر اجتناب از در آمدن به ذی آنان.
ثانیا :جامعه اسلامی باید به هویت و ارزش های خود ایمان آورد که در این صورت بر حفظ آن عازم و جازم می گردد.و نه تنها مغلوب نمی شود بلکه به تعیین بر فرهنگ مهاجم فائق خواهد آمد. این وعده الهی است که می فرمایند :(لا تهنوا و لا تحزنوا و انتم الاعلون ان کنتم مؤمنین )و همچنین رسول الله فرموده است :(الاسلام یعلو و لا یعلی علیه ) مقصود حدیث این است که اسلام در جریان تکوین و برخورد ها تصادم و تضادهای عملی و اجتماعی از هر دینی ناجح تر و موفق تر است.
ثالثا :اسلام خود مدعی جهانی شدن است ،مخاطب اسلام تمام بشریت است .کتاب خدا برای هدایت انسان ها نازل گردیده است (هدی للناس) و در جهان بینی اسلامی آینده جهان و بشریت به صلاح و خیر است نه بر فساد و شرف، سرانجام مفسدین فی الارض نابودی و هلاکت است و زمین را عدل و قسط فرا خواهد گرفت و اراده آن به دست مؤمنین و صالحین خواهد بود.
حال باید اندیشید که چه کسانی می تواننداین آموزه ها را به افراد جامعه منتقل نمایند!
کمتر از یک ماه به آغاز سال تحصیلی 94-93 زمان باقی است ؛ چه راه کارهایی در این دستگاه عریض وطویل جهت این امر اندیشیده است ؟ چه نیکو است همانند مسائل اقتصادی متولیان مقوله فرهنگ نیز برنامه ها وبسته های پیشنهادی خویش را به اطلاع عموم برسانند ؟!
بسی مایه تاسف است در بعضی نهادها ... افراد متولی فرهنگ خود هیچ آشنایی با فرهنگ اسلامی ندارند وچه بسا ناخود آگاه مروج فرهنگ غرب هستند!
تدبیر یعنی ساماندهی مناسب نیرو های بالقوه در زمینه های متفاوت اعم از اندیشه ، نیروی انسانی و....... امید آن است در دولت تدبیر وامید ، تدبیر در زمینه فرهنگ به درستی لحاظ گردد نه فقط در جایگاه عناوین والقاب! تدبیر به مستحکم کردن بنیان دینی نسل آینده ساز در زمانه ای که هجوم فرهنگ غرب در همه زمینه ها زبانه می کشد ؟!
و من الله التوفیق
دیدگاهتان را بنویسید