زغالسنگ می تواند از ارکان اصلی سبد انرژی کشور باشد
دنیای معدن - دکتر محمد عطایی معتقد است، دانشگاه ها با همکاری صنایع مرتبط به زغالسنگ، برنامه جامعی تحت عنوان سند استراتژیک زغال سنگ با مدنظر قرار دادن سبد انرژی کشور جهت مدیریت بهینه منابع زغال سنگ و راهکارهای استفاده از آن تدوین کنند.
استاد دانشگاه شاهرود، دانشکده مهندسی معدن، نفت و ژئوفیزیک گفت : آمارهای موجود نشان می دهد ایران دارای پتانسیل بالا و منابع عظیمی از زغالسنگ در کشور بوده و باید با بکار گیری روش های مناسب، اکتشاف، استخراج و فرآوری از آن صورت گیرد.
مشروح گفتگو با این استاد دانشگاه را در ادامه خواهید خواند:
ایمنی معادن زغال سنگ ایران را چگونه ارزیابی می کنید چراکه برخی معتقدند در بین معادن کشور، ناامن ترین معادن مربوط به حوزه زغال سنگ است؟
فعالیت های معدنی در معادن زیرزمینی در قیاس با سایر فعالیت های صنعتی دارای تفاوت هایی است که عمداً ناشی از ماهیت و خصوصیات حاکم بر کار در این معادن است. وجود تجهیزات خاص مورد استفاده در کارگاه های استخراج و دیگر محیط های کاری در این معادن از یک سو و نیاز به سیستم های تهویه، بارگیری و باربری و شرایط پایدارسازی و تحکیم ویژه در این مکان ها از سوی دیگر، شرایط کاری متفاوتی را نسبت به سایر فعالیت های کاری ایجاد می کند، این مسئله در معادن زغال سنگ به دلیل سایر محدودیت های عملیاتی، مانند وجود گاز متان در لایه های زغالی و به تبع آن احتمال تصاعد و انفجار ناشی از آن، تجمع گرد زغال در هوای معدن و پتانسیل انفجار ناشی از آن، ریزش سقف و دیوار، خودسوزی زغال و انتشار گازهای سمی، نور ناکافی محیطی و شیب زیاد لایه های زغالی شرایط به مراتب حادتری را از بعد ایمنی و سختی کار برای معدن کاران این بخش قرار می دهد.
استانداردسازی در این معادن چگونه قابل اجراست تا اتفاقات ناگواری همچون انفجار و حوادثی که در سال های گذشته با آن مواجه بوده ایم کمتر شود؟
وقوع حوادث اخیر در معادن زغال سنگ که با واگذاری استخراج این معادن به بخش خصوصی نیز مقارن بوده است، ضرورت تحلیل و ارزیابی ریسک در این معادن و نحوه اعمال صحیح مقررات حفاظتی و آیین نامه ایمنی معادن را در راستای حفظ و صیانت از نیروی انسانی مولد کشور را با اهمیت¬تر می سازد.
حوادث و بیماری های ناشی از کار همواره سبب خسارات و صدمات جانی و مالی فراوانی در کشور می شود. در این میان نقش تحلیلی آمار حوادث رخ داده در معادن، همچون ابزاری مؤثر برای پیشگیری و بهبود وضعیت ایمنی در معادن مورد استفاده قرار می گیرد. امروزه گستره علم مهندسی ایمنی نه تنها در بخش صنعت بلکه در بخش معدن نیز جای خود را یافته است و مقوله ایمنی باید در کلیه مراحل فعالیت های معدنی از اکتشاف تا استخراج مورد توجه ویژه قرار گیرد. شناسایی، ارزیابی و طبقه بندی ریسک به عنوان گام نخست در بهبود ایمنی در سیستم صنعتی و معدنی مطرح است؛ به عبارت دیگر در ابتدا باید نقاط ضعف را شناخت و پس از ارزیابی و رده بندی اولویت های اجرایی، نسبت به ارائه راهکارها به منظور رفع آن¬ها اقدام کرد تا بدین ترتیب یک استاندارسازی مناسب در معادن زغال سنگ پیاده سازی و اجرا شود.
برخی کارشناسان معتقدند به دلیل وجود ذخایر گاز و نفت غنی در ایران، بهره برداری از معادن زغال سنگ صرفه اقتصادی ندارد، نظر شما در این خصوص چیست؟
در ایران، هرچند کانسارهای زغال سنگ در شکل و وسعتی نیستند که قابل مقایسه با بعضی کشورهای زغال خیز باشند، اما ارزش و اهمیت معادن زغال در اقتصاد و اشتغال کشور کم نیست. این در حالی است که با توجه به نفت خیز بودن کشور، از زغال سنگ عمدتاً به عنوان سوخت استفاده نمی شود؛ اما نباید دور از ذهن داشت که د آینده ای نه چندان دور و با پایان گرفتن ذخایر نفت و گاز، دورنمای اصلی بشر برای تأمین انرژی، استفاده از منابع زغال سنگ است.
تقاضای روز افزون برای انرژی در جهان امروز که بیانگر رشد اقتصادی در کشورهای درحال توسعه و توسعه یافته است لزوم توجه خاص به تولید انواع انرژی اعم از هسته ای، تجدید پذیر و فسیلی را اجتناب ناپذیر ساخته و نشان دهنده نقش کلیدی و استراتژیک انرژی نه تنها در اقتصاد که در سیاست و فرهنگ نیز است. بی شک توسعه اقتصادی که ضامن توسعه و استقلال سیاسی در معادلات امروزه جهانی است بدون توجه به بخش معدن در کنار صنعت و تجارت امکان پذیر نیست. اگر¬چه دنیای مدرن در پی دستیابی به انرژی های پاک و تجدید پذیر و پرهیز از انرژی های آلاینده است لیکن با توجه به ذخیره کم و عمر کوتاه منابع نفت و گاز لزوم توجه خاص به بهره برداری از منابع و ذخایر معدنی اجتناب ناپذیر است.
کشور ما ایران در بخش معدن از امکانات گسترده و پتانسیل بالقوه فراوانی برخوردار بوده که در این میان زغال سنگ با ذخیره قطعی بیش از یک میلیارد تن می تواند نقش اساسی در توسعه اقتصادی کشور در جهت سیاست های اصل 44 و نیز سیاست های ابلاغی مقام معظم رهبری در زمینه اقتصاد مقاومتی را ایفا کند.
زغال سنگ به همراه انرژی های پاک نظیر انرژی هسته ای و انرژی های تجدید پذیر و تجدید ناپذیر مانند نفت و گاز یکی از ارکان اصلی سبد انرژی کشور بوده و می تواند نقش اساسی نه تنها در رفع نیاز انرژی کشور ایفا نموده بلکه به رونق اقتصادی کشور نیز کمک های شایان توجهی نماید.
متأسفانه نقصان اطلاعات کامل زمین شناسی، عدم اکتشاف کامل ذخایر معدنی کشور در مقایسه با استانداردهای بین المللی، انجام فعالیت های اکتشافی موازی، ضعف تکنولوژی، فرسودگی ماشین آلات معدنی به ویژه در معادن زغال سنگ و بهره وری ناکافی عوامل تولید از جمله عواملی هستند که باعث ناکارآمدی بخش معدن در مقایسه با کشورهای توسعه یافته در این حوزه می باشند. بدیهی است برای فائق آمدن بر این مشکلات بایستی از فرصت هایی نظیر وجود ظرفیت های طراحی، ساخت و نصب تجهیزات و ماشین آلات، وجود توانمندی های بالقوه در توسعه فن¬آوری¬های اکتشاف، فرآوری و تولید در صنایع معدنی حداکثر استفاده را نمود.
با توجه به ایجاد بیش از چهار میلیون تن ظرفیت کک سازی نصب شده در کشور و بیش از یک میلیون تن طرح های در دست اجرا و نیز نیاز کشور در آینده نزدیک به بیش از شش میلیون تن زغال سنگ کنسانتره که در واقع نیاز به بیش از ده میلیون تن زغال سنگ خام است بسیار روشن بوده و مدیران صنعتی و معدنی کشور را بر آن خواهد داشت که در جهت توسعه بیشتر این صنعت و نیز هماهنگ کردن آن با تکنولوژی روز جهان و به کارگیری آخرین استانداردها و نیز مدرن ترین ماشین آلات و ابزار اکتشاف و استخراج تمام توان خود را بکار گیرند تا علاوه بر رفع نیازهای داخلی زمینه دسترسی به بازارهای منطقه و جهان و ارتباط گسترده بین المللی با بسیاری از کشورهای بکر معدنی در آسیا، آفریقای جنوبی و آفریقا نه تنها فرصت هایی برای توسعه بخش معدن فراهم نمود بلکه در زمینه کارآفرینی و اشتغال زایی نیز قدم های مؤثری بردارند.
آیا استخراج معادن زغال سنگ با حفاظت محیط زیست سازگار است؟ چگونه می توان این سازگاری را بهبود بخشیده و ارتقا داد؟
محیط زیست از ارکان توسعه پایدار در هر کشوری است. در دو دهه اخیر توجه بشر به حفظ کیفیت محیط زیست افزایش یافته و این پدیده طراحی و فعالیت های معدنی را تحت تأثیر قرار داده است. بدون شک عملیات معدنی منافع اقتصادی قابل توجهی را به همراه دارد و مواد لازم برای حیات و پیشرفت بشر را فراهم می کند، اما در راستای این منافع، آسیب های زیست محیطی ناشی از فعالیت های معدنی اجتناب ناپذیر است و با افزایش آلودگی ها، امکان حیات و استفاده از محیط زیست سالم را از بشر سلب می کند. در مجموع می توان اثرات زیست محیطی ناشی از معدن کاری را شامل تخریب چشم اندازها، بد نما و زشت شدن محیط زیست، آلودگی هوا، آلودگی آب های زیرزمینی منطقه و ... دانست.
زغال سنگ آلودگی های سمی متعددی را به هوا، آب و خاک منتقل می کند. اثرات زیست محیطی تولید و مصرف زغال سنگ را می توان در بازه آلودگی آب ها و رودخانه های محلی به وسیله پساب اسیدی معادن زغال سنگ تا مشکل تغییر آب و هوایی جهان ناشی از انتشار CO2 دانست. از جمله مضرات معدن کاری زغال سنگ بر محیط زیست می توان به موارد زیر اشاره نمود:
فرونشست زمین در اثر معدنکاری،
تغییر مسیر رودخانه،
از بین بردن گیاهان و قطع درختان جنگلی در اثر فعالیت های معدنکاری و ساختن تأسیسات،
ایجاد گردوغبار که پیامد آن بیماری هایی همچون: سیلیکوسیس، ریه سیاه یا آنتراکوز، پنوموکوس های کارگران معادن
زغال سنگ، سندرم بالکان، نیستاگموس (چشمی) و سرطان معده می شود،
آلودگی آب های زیرزمینی و سطحی که باعث انتقال عناصر سمی موجود در زغال سنگ همچون کادمیوم، جیوه، سلنیوم و ... به آب می¬شود،
ایجاد آلودگی بر اثر عملیات زغال شویی و تولید زهاب اسیدی و بالا بردن اسیدیته خاک ها و با توجه به بستر پذیرنده، قابلیت حل فلزات سنگین نیز وجود دارد.
رادیواکتیویته زغال و ایجاد غبار و خاکستر رادیواکتیو،
آلودگی هوا ناشی از کارخانه زغال شویی که از آلاینده های مهم در این قسمت می توان به تولید گازهای سمی مانند SOX ها، NOX ها، CO (این گازها به شدت سمی بوده و قادرند با گذشت زمان، در سیستم تنفسی اختلال ایجاد کرده و نیز رشد گیاهان را متوقف کنند. همچنین این گازها در آب حل شده و باران های اسیدی را ایجاد می کنند) و همچنین ذرات بسیار ریز معلق در هوا اشاره کرد که عمدتاً محتوی ذرات زغال، خاکستر و ترکیبات آلی هستند.
در تمامی کشورهای عمده تولیدکننده زغال سنگ، کنترل کلیه موارد زیست محیطی فوق باید مطابق مقررات خاص انجام شود به همین منظور در اکثر کشورها قوانینی وضع شده است که بهره برداری از معادن زغال سنگ را ملزم به رعایت این قوانین می سازد، لذا باید مجموعه دستورالعمل و قوانین جامعی برای این منظور در کشور عزیزمان وضع و اجرا شود. با توجه به اهمیت خاص فعالیت های معدنی زغال سنگ از دیدگاه اقتصادی، اجتماعی، اشتغال زایی و خودکفایی باید با یک دید مدیریت زیست محیطی اصولی و قابل اجرا، در جهت رفع مشکلات گام نهاد که در این خصوص می توان به اقداماتی از قبیل تبدیل نواحی معدنکاری به پارک های تفریحی، درختکاری در سطح دپوی باطله ها، احداث دیوار بتنی، سنگ چینی و خاک ریزی در طول مسیر حدفاصل رودخانه و دپوی باطله، تصفیه پساب کارخانه زغال شویی و بازیابی آب نسبتاً خالص و استفاده مجدد آن در چرخه کارخانه، فروش باطله هایی که می توانند در صنایع کاربرد داشته باشند به این ترتیب که پس از آزمایش و بررسی مورد استفاده در تولید فرو آلیاژها باشند، مکان یابی های مناسب برای دپوهای باطله، استفاده از تکنولوژی های کنترلی و پایا سازی برای جلوگیری از آلودگی هوا و آب های سطحی و زیرزمینی اشاره کرد.
سود در معادن زغال سنگ پایین است چگونه می توان وضعیت معیشتی کارگران این معادن را ارتقا داد؟
با تأسی از سند چشم انداز و برنامه پنجم توسعه و مدنظر قرار دادن اولویت های علم و فناوری در نقشه جامع علمی کشور در بخش انرژی، صنعت و معدن و با پایبندی به اصول ابلاغی سیاست های کلی اصل 44 در حمایت از بخش خصوصی و با راهبردی قرار دادن منویات رهبر معظم در رونق دادن به تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی و ارتقای کیفیت کاری در معدن و صنایع معدنی، پیشنهاد می شود که دانشگاه ها با همکاری صنایع مرتبط به این ماده معدنی، برنامه جامعی تحت عنوان سند استراتژیک زغال سنگ با مدنظر قرار دادن سبد انرژی کشور جهت مدیریت بهینه منابع زغال سنگ و راهکارهای استفاده از آن تدوین نمایند تا بر اساس آن پتانسیل های معدنی موجود در سطح کشور برای بهره برداری از زغال سنگ به اشکال مختلف شناسایی و جهت استخراج و فرآوری آن نسبت به کاربرد این ماده در صنایع مرتبط برنامه ریزی شود تا از طریق اجرای برنامه های علمی، هزینه¬های معدنکاری زغال سنگ کاهش و قیمت تمام شده استخراج ماده معدنی کاهش یابد و درآمدهای ناشی از آن افزایش پیدا کند تا به طبع سود معدنکاری زغال سنگ افزایش پیدا کرده و بتوان با افزایش حقوق کارکنان و کارگران این بخش باعث بهبود وضعیت معیشتی آنان شد.
ایران از لحاظ ذخایر زغال سنگ چه جایگاهی داشته و آماری از میزان ذخایر احتمالی و قطعی و زون های زغالی ایران ارائه کنید؟
کشور ایران از نظر ذخایر زغال سنگ از پتانسیل خوبی برخوردار است. پنج حوزه زغال سنگی ایران شامل طبس، کرمان، البرز شرقی، البرز مرکزی و البرز غربی است که بیشترین ذخایر قطعی اکتشافی در طبس و سپس در حوزه کرمان قرار دارد. ذخایر قطعی زغال سنگ در ایران 1.1 میلیارد تن است که 72.3 درصد از آن به ذخایر زغال سنگ کک شو و 27.7 درصد به ذخایر زغال سنگ حرارتی اختصاص دارد. ذخایر احتمالی زغال سنگ ایران حدود 1.7 میلیارد تن است. پیش بینی می شود که ذخایر زمین شناسی زغال سنگ ایران بیش از 14 میلیارد تن باشد.
روش های اکتشاف و استخراج زغال سنگ در ایران را چطور ارزیابی می کنید و به نظر شما آیا این روش ها با متدها و تکنولوژی های روز دنیا سازگار است؟
با توجه به عدم انجام اکتشافات تفصیلی و منظم، به ویژه در سال های اخیر و عدم استفاده از تکنولوژی روز دنیا جهت استحصال محصولات جدید و از همه مهم تر وجود ذخایر غنی نفت و گاز سبب شده که به این ماده معدنی تا حد زیادی بی توجهی گردد. به همین دلیل آمارهای متعددی از میزان ذخایر زغال سنگ گزارش شده است. درهرحال آنچه از این آمارها دریافت می شود، وجود منابع عظیمی از این حامل انرژی در کشور است که نشان دهنده پتانسیل بالای بهره¬بر داری از زغال سنگ است؛ بنابراین به کارگیری روش های مناسب اکتشاف، استخراج و فرآوری و تکنولوژی روز دنیا سبب می شود تا با شناخت بیشتر این ذخایر، برنامه های درازمدت و میان مدتی در خصوص استفاده و استحصال فرآورده های این ماده معدنی تدوین و اجرایی شود و زمینه اشتغال هرچه بیشتر برای کارگران، مهندسین و تکنیسین ها فراهم گردد.
لذا شناسایی دقیق منابع و ذخایر زغال سنگ با مطالعات پتانسیل سنجی، بهینه سازی و ارتقای تکنولوژیک صنایع مبتنی بر زغال سنگ از مرحله استخراج تا فرآوری و صادرات فرآورده های آن امری اجتناب ناپذیر است. نظر به این که حجم بالایی از واردات زغال سنگ به کشور مربوط به فرآورده های آن است لذا به نظر می رسد صنایع فرآوری زغال سنگ نیازمند یک توجه ویژه و رویکردی نو است.
دیدگاهتان را بنویسید