بار رمانتیک و ناسیونالیستی صادرات خاک
دنیای معدن -ماجرای صادرات خاک ایران به کشورهای عربی در هفتههای اخیر داغترین و پر بازتابترین خبر در حوزه محیطزیست بوده است. بیشتر رسانهها اخبار مرتبط را بازتاب دادند و در شبکههای اجتماعی، طرفداران محیطزیست و حتی عامه مردم توجه گستردهای به این اخبار داشتند.
اخبار خاک به طور عمده بر پایه مصاحبهای از معصومه ابتکار رییس سازمان محیطزیست بوده که صادرات خاک جزیره هرمز را نگرانکننده توصیف کرده و در این باره هشدار داده بود.
اما اصل ماجرا چیست و آیا همگان باید سخت نگران تاراج خاک ایران از طریق صادرات آن به کشورهای عربی باشند؟ ابتدا باید به آنچه جانمایه این اخبار را تشکیل میداده توجه کرد؛ یعنی همین ماجرای صادرات خاک جزیره هرمز.
واقعیت این است که خوردن و فروختن خاک سرخ این جزیره، خبر تازهای نیست و ریشه در تاریخ دارد. مردم محلی از مخلوط این خاک با ماهی و نان، غذایی به نام ساروغ درست میکنند و از سوی دیگر این خاک «در صنایع آرایشی، رنگسازی، موزائیکسازی و کاشیسازی کاربرد دارد». پس دستکم درباره آنچه به جزیره هرمز مربوط میشود به واقع ما داریم درباره یک ماده معدنی حرف میزنیم و نه لزوما خاک به معنای عرفی آن.
بهطور قطع صادرات این ماده باید تابع معیارهای مرتبط زیستمحیطی باشد. اگر چنان معیارهایی لحاظ شده باشد نمیتوان گفت صادرات این خاک کار نادرستی است. به واقع بین صادرات خاک سرخ جزیره هرمز با صادرات دیگر مواد معدنی، از سنگآهن و مس گرفته تا نفت و گاز چندان تفاوتی نیست.
مهم این است که آیا ارزیابی زیستمحیطی لازم برای صادرات اینگونه مواد انجام شده یا نه؟ در هیچ کدام از اخبار منتشر شده اشارهای به پیشینه زیستمحیطی در بررسیهای مربوط نشده است اما به عنوان یک ماده معدنی، حجم صادرات اعلام شده چندان مهیب و عجیب به نظر نمیرسد.
در همان خبر رییس هیاتمدیره کارخانه پودر خاک سرخ هرمز گفته که «تنها صادرات این سالها ارسال ۲۰ تن خاک به پاکستان و یک شناور ۵۰۰ تنی به کویت بوده است». این رقم را میتوان با حجم هر کدام از دیگر مواد معدنی صادراتی ایران مقایسه کرد.
اما ممکن است گفته شود صادرات خاک منحصر به خاک سرخ هرمز نیست. به هر حال همین حجم صادرات هم میتواند آثار زیستمحیطی داشته باشد. حرف پُر بیراهی نیست اما در مقایسه با مسئله اصلی خاک ایران یعنی فرسایش، هر حجم خاک صادراتی ناچیز به نظر میرسد. در حال حاضر منابع رسمی میزان فرسایش خاک در ایران سالانه ۲ میلیارد تن است که این رقم ۳ برابر متوسط جهانی است و ایران را در رده نخست کشورهای رودررو با فرسایش خاک قرار میدهد.
۲میلیارد تُن به طور تقریبی برابر است با حجم کامل تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی، از کف دریا تا مرتفعترین نقاط این ۳ جزیره.
البته آمارهای بدبینانهای هم وجود دارد که بعضی میزان واقعی فرسایش خاک در ایران را حتی ۷ میلیارد تن در سال اعلام میکند. بهطور قطع حجم خاکی که با لنج و کامیون حمل میشود قابل مقایسه با این رقم نیست. به نظر میرسد «صادرات خاک ایران به کشورهای عربی» بیشتر بار رمانتیک و ناسیونالیستی دارد تا اثر اکولوژیک.
پیشتر گفته شد یک مقام مرتبط، حجم یکی از دو محموله صادراتی را ۲۰ تن اعلام کرده است. آیا این عدد برای خاک خیلی قابل توجه است؟ آن را با فرار مغزها مقایسه میکنیم: گفته شده میزان سالانه مهاجرت افراد تحصیلکرده از ایران سالانه بین ۱۵۰ هزار تا ۱۸۰ هزار نفر است. شاید همین مقایسه نشان دهد که در انتشار اخبار زیستمحیطی در ایران چقدر سانتیمانتالیسم و احساساتگرایی بر منطق اکولوژیک غلبه دارد.
در همین ماجرای صادرات خاک هم به نظر میرسد نکات فرامتنی غیرزیستمحیطی خیلی پررنگتر هستند. اگر به جای خاک به طور نمونه گفته شده بود «سنگ» و به جای کشورهای عربی گفته شده بود «اروپا» بهطور قطع انعکاس خبر بسیار کمتر از حالا بود.
به هر رو ضرورت بررسی موشکافانه، موضوع صادرات خاک از ایران را نفی نمیکند. به حتم نهادهای مرتبط، به ویژه سازمان محیطزیست و وزارت کشاورزی باید در اینباره گزارش فنی مستدل و دقیق منتشر کنند. باید مشخص شود اگر صادرات در حجم گسترده و مستمر انجام شده براساس کدام ارزیابیهای زیستمحیطی بوده است.
اما همچنان که گفته شد، مسئله اصلی خاک در ایران فرسایش آن است؛ آنچه باعث میشود ایران سالی دو میلیمتر فروتر برود. اگر همه لنجهای خلیجفارس در کار انتقال خاک از ایران به ساحل جنوبی این پهناب باشند باز هم بعید است بتوانند سالی دو میلیمتر ایران را فروتر ببرند. محیطزیست ایران از بیماریهایی بسیار بدخیمتر از آنچه سانتیمانتالیسم مسلط بر رسانههای فارسیزبان بازتاب میدهد رنج میبرد.
ناصر کرمی / استاد دانشگاه برگن نروژ
دیدگاهتان را بنویسید