پرسپولیس«تختی» از جنس سنگ
دنیای معدن -آثار تاریخی و باستانی ایران زمین علاوه بر زدن مهر تایید بر تمدن کهن ایرانیان، از قدمت رستههای مختلف شغلی در بخش معدن همچون سنگتراشی، حکاکی و معدنکاری خبر میدهد.
از نمونههای بارز و شکوهمند تاریخ ایران تخت جمشید (پرسپولیس) است که برای ساخت آن از انواع سنگهای معدنی استفاده شده و مهمترین نکات برای ساخت مجموعه در نظر گرفته شده که از جمله مهمترین آنها انتخاب مواد معدنی سازگار با اقلیم منطقه است که با گذشت هزاران سال از ساخت آن همچنان پا برجاست. با این حال به گفته کارشناسان زمینشناسی برداشت سنگ به دلیل شرایط محیطزیستی آثاری بر «شهر پارسه» ایران زمین بر جایگذاشته است.
استخراج از معادن اطراف تخت جمشید
نرگس قاسمی، مهرنوش بیات و محمدرضا اسدی فرد، با عنوان معرفی معدن الماس بری (سیوند) از دیدگاه ژئوتوریسم به تاریخچه بهرهبرداری سنگهای مورد استفاده در تختجمشید ازمعادن اطراف آن اشاره کردهاند. ما بخشی از این گزارش را از زبان مهرنوش بیات ارائه کردیم.
استاد دانشگاه آزاد اسلامی که روی پدیده زمینشناسی تختجمشید در کنار دیگر دانش آموختگان پژوهشهایی را انجام داده درباره سنگهای بهکار رفته برای بنای تخت جمشید به صمت گفت: مرودشت معادن سنگی دارد که به منظور سنگ تراشی و ساختمانسازی برای مجموعه میراث جهانی پرسپولیس (تخت جمشید) مورد استخراج قرار میگرفته است. در این معادن تاریخی هنوز باقیماندههای کار ناتمام آن دوران قابل مشاهده است و فرصت بررسی نحوه استخراج قطعات را در اختیار ما قرار میدهد.
مهرنوش بیات اظهار کرد: با توجه به بررسیهای ویلیام سامنر در سال ۱۹۸۶م محل استخراج سنگهای تختجمشید شامل کوههای رحمت، مجدآباد، گند شلو، کوهقباله و کوه حسین(سیوند) است. به گفته وی سنگهایی که درساختمان کاخهای ارگ پارسه (تخت جمشید) به کار رفتهاند بیشتر شامل ۲ نوع هستند. یکی سنگ آهکی به رنگ خاکستری شفاف با سنگوارههای دوره کرتاسه میانی بالایی که از اطراف تختجمشید و نواحی دور و نزدیک کوه رحمت میآوردند و دیگری سنگهای آهکی خاکستری مایل به سیاه که نسبت به سنگهای کوه رحمت سختتر و فشرده تر است و از کوه مجدآباد در ۴۰کیلومتری غرب ارگ پارسه (تخت جمشید) استخراج میشده است.
این استاد دانشگاه در ادامه به شرح موقعیت و محلهای استخراج سنگهای تختجمشید پرداخت و گفت: معدن الماس بری سیوند یکی از محلهای استخراج سنگ آهکهای خاکستری شفاف است که در دامنه جنوبی کوه حسین در مجاورت رودخانه سیوند واقع شده است. این جاذبه زمینشناسی در فاصله ۶۶کیلومتری شمال شرق شهر شیراز در کنار جاده آسفالته شیراز- اصفهان واقع شده است.
بقایای تراش سنگ در دل کوه
بیات با بیان اینکه در معدن الماس بری تکههای بسیار بزرگ سنگ از کوه جدا شده یا در وضعیت ناتمام درحال جدا شدن از کوه است و قطعات زیرستون، ستون بریدهشده تا حدودی هم حجاری شده و قابل دیدن است، افزود: روش جداسازی سنگ از کوه و حرکت آن تا پای بنا و روی همگذاردن و تراش دادن آنها تا حدودی مشخص شده و به نظر میرسد گاهی در همان محل استخراج، تخته سنگها را به شکل نهایی تراش میدادند و درمیآوردند.
این استاد دانشگاه افزود: سنگتراشان در ابتدا بر لبه صخرههای پهن، قسمتی صاف را معین کرده، با تیشهای یک سر یا دو سر (کنر)، قلم، نیزه و میخهای مخصوص، گودالهایی به عمق ۶۰سانتیمتر، در فواصل معین حفر میکردند و سپس در آنها گوِههایی از چوب خشک میگذاشتند و رویش آب میریختند. این آب، گوِهها را منبسط میکرد و جای تنگ، باعث فشار به سنگ میشد و تکه بزرگی از آن جدا میگشت و به بیرون پرتاب میشد. اگر رگههای خوب در سنگ بود، از همان جا استفاده کرده، با کمک گیره و اهرم تکه تکه از آن میبریدند. گاهی با کنر راهروهایی در میان تخته سنگها درست میکردند و عمودی پایین میرفتند؛ سپس قطعات را شکافته و آنها را خرد میکردند. به گفته بیات گاهی در همان محل استخراج، تخته سنگها را به شکل نهایی مورد نظر درمیآوردند. معمولأ درگوشه وکنار سنگ زائدههای گیره و دسته مانندی را به شکل نتراشیده میگذاشتند تا بتوان از آنها برای بستن و حمل استفاده کرد. در واقع معدنکاران و سنگتراشان از تیز و پرداخته کردن لبه سنگها خودداری میکردند تا مبادا ضمن عمل بشکند. در مرحله بعد تکه نیم تراشیده را به سمت پایین غلتانده و از راه رودخانه یا جاده به
پای کار میبردند. آثار این حجاریها را میتوان در سینه کارهای متعددی که در معدن الماسبری وجود دارد به وفور مشاهده کرد. به گفته این استاد دانشگاه پدیدههای زمینشناسی بر پایه ارزش آنها برای گروههای سنی و کاری و همچنین گیرایی آنها برای گردشگران درون مرزی و برون مرزی به ۶ گروه تقسیم میشود که شامل بیهمتا بودن، تک پدیده استانی، کمیاب بودن، الگو و شناساگر، چند گونگی و نونده تقسیم شده است. در این میان معدن الماس بری سیوند در گروه سوم یعنی کمیاب بودن قرار میگیرد.
بیات همچنین درباره فرسودگی و تخریبهای این بنای خارقالعاده گفت: تخت جمشید بنایی قدیمی است که در طول سالهای متمادی دچار فرسودگی و تخریبهایی شده است. عوامل مخرب مصالح این ساختار را میتوان به عوامل شیمیایی، فیزیکی، مکانیکی و زیستمحیطی دستهبندی کرد. وی افزود: پژوهشها نشان داده بارانهای اسیدی یکی از مهمترین عوامل در تخریب و فرسایش نقوش برجسته این آثار تاریخی هستند. آلایندههای متصاعد شده از مجتمع پتروشیمی شیراز و صنایع شهر مرودشت و نیز خودروهای شهرستان با وزش باد به سمت غرب و شمال غرب منطقه حرکت کرده و با برخورد به کوه رحمت در دامنه این کوه که منطقه باستانی تختجمشید است در آب باران حل شده و باعث ریزش باران اسیدی و تخریب سنگها و محیطزیست ناحیه میشود.
حکاکی سنگها با قلم و چکش
رییس کمیسیون آموزش انجمن سنگ ایران نیز درباره نوع سنگهای به کار گرفته شده در بنای تاریخی تختجمشید در گفتوگو با صمت اظهار کرد: سنگی که در ساخت بنای تخت جمشید به کار رفته در ایران به نام مرمریت معروف است که شبیه لاسوتر است و از معدنی در نزدیکی تختجمشید تامین شده است. به گفته حسین جعفریان در آن دوران برای ساخت تندیسها تنها از قلم و چکش استفاده میشده و با تکیه بر هنر حکاکی این آثار زیبا شکل گرفتهاند. وی در پاسخ به اینکه برای نگهداری از بنای تختجمشید چه اقداماتی باید انجام شود برای جلوگیری از رسیدن آسیب به آن نیز اینگونه سخن گفت: در بحث معماری پایدار زیر شاخهای وجود دارد که به طول عمر مصالح میپردازد و حدود ۲۰ سال است که به سمت علمی شدن پیش رفته و قرار است به استانداردهای ایران نیز اضافه شود.
رییس کمیسیون آموزش انجمن سنگ ایران گفت: این شاخه موضوعات بسیاری را در خود گنجانده و شامل فاکتورهای اقلیمی است. البته در علم معماری نیز این موضوع گفته شده که بهترین مصالح برای ساخت هر بنایی باید متناسب با اقلیم منطقه باشد. به عنوان مثال بهترین مصالح برای معماری در استان یزد آجر است و در آثار تاریخی استان کرمان نیز از آجر برای ساخت بناها استفاده شده است. در استان فارس نیز این موضوع صادق است و از موادی که متناسب با شرایط و سنگی که متعلق به منطقه است استفاده شده است.
جعفریان گفت: طول عمر بنا به سه شاخه قبل از طراحی، اجرا و سوم نگهداری آن برمی گردد. گاهی در برخی طرحهای سنگی، اشکال در طراحی و انتخاب غلط و اشتباه در نگهداری و اجرا دیده میشود اما بر اساس شواهد، در بنای تخت جمشید تمامی موارد یادشده به درستی انجام شده است.
وی معتقد است یکی از دلایل پایداری تختجمشید جلوگیری از رسیدن رطوبت به بناست زیرا پایههایی در زیر بنا تعبیه شده و سازهها روی آن قرار گرفتهاند تا از رسیدن رطوبت به آن جلوگیری شود. این در حالی است که در بیشتر بناهای تاریخی ایران، میبینیم پایه بناهای تاریخی به دلیل جذب رطوبت خراب شدهاند.
به گفته جعفریان تختجمشید دارای سازههای سنگی است و این در حالی است که در ۵۰۰ سال گذشته هیچ بنای بزرگی به این روش ساخته نشده است. برای جلوگیری از رسیدن آسیب به بناهای تاریخی که پایههای سنگی دارند میتوان از برخی مواد معدنی همچون سیمان و دوغاب استفاده
کرد.
دیدگاهتان را بنویسید