تشریح ایالتهای متالوژنی ایران
دنیای معدن - دهمین کارگاه آموزشی تخصصی سازمان نظام مهندسی معدن تهران با موضوع آشنایی با متالوژنی ایران برگزار شد.
در این کارگاه تخصصی، ذخایر معدنی ایران به ویژه کانیهای فلزی و محل قرار گیری آن مورد بررسی قرار گرفت. وجود ایالتهای متالوژنی در ایران که ذخایر معدنی فراوانی را در خود جای داده، نشان از ظرفیت بالای مواد معدنی در ایران میدهد.
منصور قربانی مدرس این کارگاه آموزشی در ابتدای این جلسه تعریفی از متالوژنی ارائه کرد و گفت: درباره متالوژنی میتوان اینگونه توضیح داد که فلززایی آمیختهای از علوم زمین است که قانونمندی طبیعی حاکم بر چگونگی تشکیل، توزیع زمانی و مکانی کانسارها را تعیین میکند. در واقع با داشتن اطلاعات زمینشناسی میتوان نوع ماده معدنی، مکان قرارگیری و چگونگی یافتن آن را تعیین کرد که در مجموع با نام متالوژنی از آن یاد میکنند.
وی که استاد دانشگاه شهید بهشتی است درباره دیدگاههایی که درباره متالوژنی وجود دارد نیز اظهار کرد: «دیدگاه بزرگ ناودیس یا رخساره ساختار- زمان»، «دیدگاه خطواره و شکستگیها» ( مانند قرار گرفتن یاقوتها و الماسهای جهان در یک خط)، «دیدگاه زمین ساخت صفحهای»، «دیدگاه فعال شدگی زمین ساخت- ماگمایی مستقل» و «دیدگاه قلمرو فلزی» از جمله دیدگاههای تعریف شده در این بخش هستند. مدیرموسسه پژوهشی «آرین زمین» درباره دیدگاه قلمرو فلزی اینچنین گفت: زمانی که یک کانسار بزرگ یافت میشود در اطراف آن به طور قطع ذخایر معدنی وجود دارد. بنابراین میتوان با کشیدن یک دایره در اطراف منطقه مورد نظر با شعاع مشخص ذخیره معدنی پیدا کرد. اگر معدن مس سرچشمه را در نظر گرفته و اطراف آن را بررسی کنیم، میبینیم که ذخایر دیگری از مس همچون ذخایر مس چاه فیروزه، درهزار، سرکوه و... قرار گرفتهاند. این قضیه درباره مس میدوک نیز مصداق دارد. چرا که اگر پرگاری را روی این معدن گذاشته و دایرهای رسم کنیم به ذخایر مسی برخورد میکنیم. این موضوع نشان میدهد که قلمرو فلزی برای کانسارهای آهن همچون معدن سنگآهن چغارت، سه چاهون و... در ایران صدق میکند.
تلفیق قلمرو فلزی با خطوارهها
قربانی بر این باور است که با توجه به مطالعات و بررسیهای انجامشده، دیدگاههای متالوژنی در ایران، تلفیقی از قلمرو فلزی با خطوارهها و شکستگیها هستند. وی در ادامه به دستهبندی مناطق متالوژنی اشاره کرد و گفت: مناطق متالوژنی به مقیاس جهانی و مقیاس منطقهای و کشوری تقسیم میشوند. در مقیاس جهانی میتوان ایالتها و کمربندهای جهانی را تعریف کرد. ایالت بزرگترین واحد متالوژنی است و بعد از آن کمربندهای متالوژنی قرار میگیرد و در درجههای بعدی منطقه متالوژنی و معدنی هستند. با این ردهبندی ایالتها محدوده بیشتری در مقایسه با کمربندها، منطقه متالوژنی و معدنی دارند و ذخیره آنها نیز به همین اندازه متفاوت است. این استاد دانشگاه مثالهایی را برای ایالتهای متالوژنی در مقیاس جهانی بیان کرد: ایالت متالوژنی افریقای مرکزی مقیاس جهانی دارد و کشورهای مختلفی را در بر میگیرد یا ایالت متالوژنی «آند» که تمام مسهای پورفیری از کانادا تا امریکای شمالی و شیلی را در بر میگیرد. البته در هر ایالت متالوژنی چندین کمربند متالوژنی قرار دارد که تنوع مواد معدنی موجود در آن نسبت به ایالت کمتر است زیرا کمربندهای متالوژنی، پدیده زمینشناسی
ویژهای را دنبال کرده و یکسری کانسار ویژه را در خود جای دادهاند.
هم ساختار با محدودهها
قربانی با بیان اینکه وقتی درباره مناطق متالوژنی در مقیاس منطقهای و کشوری سخن میگوییم میزان تنوع مواد معدنی و گستردگی آن کاهش مییابد، افزود: به عنوان مثال در نقشه ایران اگر بخواهیم ایالتهای متالوژنی را در نظر بگیریم خواهیم دید به طور تقریبی ایالتهای متالوژنی ایران با محدوده(زون)های ساختاری در کشور هماهنگی دارند. محدوده(زون) سنندج سیرجان، ایران مرکزی، زاگرس، کوپه داغ و... همه ویژگی زمینشناسی دارند که با یکدیگر متفاوت هستند و به همین دلیل کانسارهای به وجود آمده در آنها متفاوت است. بنابراین ایالتهای متالوژنی ایران همان زاگرس، سنندجان سیرجان، ارومیه دختر، ایران مرکزی، ایالت البرز، ایالت شرق ایران و... است. البته باید گفت که ارومیه - دختر بخشی از ایالت ایران مرکزی است اما به دلیل ویژگیهای خاص آن را ایالت تعریف کرده و دارای کمربند متالوژنی است. وی با اشاره به اینکه بزرگترین ایالت متالوژنی در ایران، ایران مرکزی است کمربندهای متالوژنی ایران را برشمرد و گفت: کمربند متالوژنی در ایران شامل کمربند سرب و رویدار «ملایر- اصفهان» است. ارومیه ـ دختر نیز از نظر متالوژنی به ۳ بخش جنوبی، مرکزی و شمالی تقسیم شده است.
البته کمربند مسدار کرمان، کمربند افیولیتی کرومدار اسفندقه- فاریاب، کمربند معدنی تارم- هشتجین با ذخایر مس، آهن، طلا و سرب و روی، کمربند معدنی کویر سبزوار با ذخایر مس، کروم، طلا و آهن نیز در کنار کمربندهای یادشده جزو کمربندهای متالوژنی با اهمیت در ایران هستند. قربانی افزود: در مقابل کمربندهای کم اهمیتتر شامل؛ کمربند قم ـ نایین (با ذخایر منگنز، باریت و مس)، کمربند معدنی ماکو- خوی، ارومیه با ذخایر طلا، جیوه، مس آهن و تیتانیوم و کمربند خاش- نهبندان با ذخایر کروم، مس منیزیت و... است. تفاوتی که در ۳ بخش ارومیه ـ دختر درباره ذخایر فلزی همچون مس وجود دارد این است که هرقدر از سمت جنوب به شمال حرکت میکنیم، میزان ذخایر مس کاهش مییابد. وی به مناطق متالوژنی کشور اشاره کرد و گفت: بافق، انارک، مس و تکاب، اهر، کوهبنان و... جزو مناطق متالوژنی هستند و بعد از آن منطقههای معدنی قرار دارند. منطقه بافق یک منطقه متالوژنی است که ذخایر معدنی فلزی در آن وجود دارد و کانی زایی بالایی دارد و در درجه نخست آهن و بعد سرب و روی است که در یک دوره زمینشناسی ایجاد شدهاند.
دیدگاهتان را بنویسید