2629

آیا چین از ظرفیت مازاد صنایع خود خواهد کاست؟

چین همچنان بزرگترین مصرف‌کننده و تولیدکننده فولاد در جهان است، اما پس از تجربه توسعه لجام‌گسیخته در این بخش در طی دو دهه گذشته، علائمی مشهود گردیده که دولت جدید این کشور که سال گذشته حکومت را در دست گرفت مصمم است که توسعه در این صنعت (و نیز چند صنعت دیگر) را به حالت تعلیق درآورده، ظرفیت مازاد را کاهش داده و کارآمدی آن را ارتقا بخشیده تا بلکه بتواند به سودآوری در صنعت افزوده و از میزان بدهی‌های خود کاهش دهد.

با وجود اینکه میزان تولید فولاد کشور از مرز یکصد میلیون تن در سال 1996 (در آن زمان 5/13 درصد تولید جهانی بود) گذشته و به 716 میلیون تن در سال 2012 (حدود 4/46 درصد کل تولید جهان) رسیده است، اما فولادسازان چینی با کمال تعجب هنوز نتوانسته‌اند به همان نسبت رده بالای جدول جهانی شرکت‌های فولادسازی را به خود اختصاص دهند. در آخرین لیست 20 شرکت بزرگ فولادسازی در جهان که توسط متال بولتن منتشر گردیده، شرکت‌های چینی در میان 40 تولیدکننده بزرگ فولاد خام قرار گرفته‌اند که در راس آنان گروه آهن و فولاد هبی (در سال 2018 از ادغام بین شرکت‌های تانگ استیل و هان استیل ـ با ظرفیت 70 میلیون تن در سال 2012 ـ بوجود آمد) قرار دارد که پس از بزرگترین فولادساز جهان یعنی آرسلورمیتال در جایگاه دوم جهانی است. با نگاهی کلی به تولید فولاد خام چین در سال 2013 که با 5/7 درصد افزایش نسبت به سال 2012 از 724 میلیون تن به 779 میلیون تن رسید، تولید آن در ماه دسامبر کندتر شده و روزانه به 0113/2 میلیون تن رسید که بالاترین سطح در کل طول سال 2013 بود. دلیل این کاهش مجموعه‌ای از مشکلات آلودگی محیط‌زیست و افول قیمت‌های فولاد در بازار بوده است. رشد تولید فولاد خام چین با رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) آن همخوانی دارد که به 7/7 درصد می‌رسد و پایین‌ترین رقم از سال 2000 تاکنون است، اگرچه این رقم در اکثر کشورهای دیگر بیانگر رشد اقتصادی است و اکثریت کشورها با اضطراب نگاهی به چین دارند که هرگونه علائمی در رابطه با رکود در اقتصاد این کشور ضربه مهلکی خواهد بود به کل اقتصاد جهان. نگرانی اصلی فولادسازان چینی در سالجاری (بخصوص در نیمه اول سال) این است که دولت رشد پایین‌تر را پذیرفته است که ضربه‌ای خواهد بود بر پیکر تقاضای فولاد کشور اما تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند که چین قادر خواهد بود امسال رشد اقتصادی 5/7 درصدی را تثبیت کند. مشکلات آلودگی زیست محیطی نگرانی بزرگ دیگر فولادسازان این است که مقررات زیست‌محیطی بسیار سخت دیگری به اجرا درخواهد آمد که فقط می‌توان آن را از طریق کاهش تولید برطرف نمود. در حال حاضر قانون یا دستورالعمل بیشتری جایگزین آن نشده، اما احتمالا در نیمه دوم سال وضع گردد. قابل توجه است که این سخت‌گیری نسبت به آلودگی هوا نه تنها از طرف دولت مرکزی بلکه از طرف حکومت‌های ایالتی هم اعمال می‌گردد. چندین سال بی‌توجهی و کنترل اهمال‌گرانه موجب بسیاری از انواع آلودگی‌ها از طرف صنایع گوناگون و نتیجه افزایش فشار عمومی برای کنترل آن گردیده است. آلودگی تا حدی مربوط می‌شود به کارخانه‌های قدیمی و کهنه که یکی از اهداف اولیه دولت بستن این صنایع آلاینده و قدیمی است که نه تنها می‌تواند شرایط محیط‌زیست را بهبود بخشد بلکه می‌تواند با کاهش ظرفیت‌های مازاد عرضه را به تقاضا نزدیکتر کند. ظرفیت مازاد قیمت‌های داخلی را تحت فشار قرارداده است که آثار منفی آن ایجاد بدهی برای اکثر فولادسازان است. سال گذشته گزارش گردید سودی که از فروش یک تن فولاد به دست آمده است، فقط 43/0 یوان بوده، در حالی‌که 86 کارخانه فولادسازی این کشور هر کدام به‌طور متوسط 7/5 میلیارد دلار بدهکاری به ثبت رسانده‌اند. کل ظرفیت نصب شده فولادسازی‌‌های چین در سال 2013 حدودا 976 میلیون تن بود که تقریباً 200 میلیون تن بالاتر از تولید آن است. این ارقام نشان می‌دهد که کمتر از 80 درصد از ظرفیت‌ها استفاده می‌شود که غیراقتصادی است. در ماه اکتبر شورای دولتی کشور دستورالعمل جدیدی را برای مقابله با ظرفیت مازاد در پنج صنعت که به نظر می‌رسید جدی‌ترین مشکل را به‌وجود آورده‌اند، صادر کرد: این صنایع عبارت بودند از آهن و فولاد، سیمان، آلومینیوم اولیه، صنایع شیشه‌سازی و کشتی‌سازی. این دستورالعمل‌ها شامل متوقف کردن یا ارزیابی‌های مجدد پروژه‌های جدید، حرف ظرفیت‌های ایجاد شده غیرقانونی، بستن و یا تعطیل کردن کارخانه‌های قدیمی و غیراقتصادی هستند. برای اجرای دستورالعمل‌های فوق مشکل دیگری نیز وجود داشت و آن نقدینگی نسبتاً اندک فولادسازان در سال گذشته بوده است. صنعت فولاد بعنوان یکی از صنایعی که با عرضه مازاد تولید مواجه است، در حال حاضر رنج بیشتر از سیاست‌های کلی پولی و کمبود نقدینگی آن می‌برد. وام‌های جدیدی که به فولادسازان چینی داده می‌شود. نرخ بهره یا بار مالی بسیار سنگینی داشته و نیز اینکه دولت به دنبال کاهش ظرفیت‌هاست که هیچ انگیزه برای فولادسازان به جای نگذاشته است. شرایطی که اوضاع را برای فولادسازان چینی وخیم‌تر کرده این است که چون بانک‌ها تمایلی به دادن وام به آنها ندارند آنان نیز صنت را رها کرده و در نیجه (فولادسازان) مجبور می‌شوند که مستقیما به مشتریان خود بفروشند. علاوه بر صدور دستورالعمل‌های فوق‌الذکر، شورای دولتی مصمم است که به‌طور مستقیم به کاهش حدوداً 80 میلیون تن ظرفیت در سال تا پایان سال 2017 اقدام نماید. اگرچه غالباً یک مغایرت بین دستورالعمل‌های دولت مرکزی و حکومت‌های محلی وجود دارد و آن اینکه حکومت‌های ایالتی چندان تمایلی به اجرای دستورالعمل‌های دولت مرکزی ندارند، چون اولاً موجب بیکاری گردیده و از میزان درآمدهای مالیاتی استان‌ها نیز کاهش می‌دهد. به هر صورت بعضی از اقدامات در حال حاضر در کارخانه‌های فولادسازی آغاز شده است. مثلاً در استان هبی (بزرگترین استان فولادسازی با حدود 200 میلیون تن در سال ظرفیت) تقریباً 6/4 میلیون تن از ظرفیت چدن‌ریزی و 8/6 میلیون تن در سال از ظرفیت فولادسازی‌های آن در ماه نوامبر بسته شد. در این کاهش ظرفیت 16 کوره اکسیژنی و 10 کوره بلند در شهرهای تانگشان، هندان و چنگده برچیده شدند. مقامات ایالت هبی می‌گویند در نظر دارند تا سال 2017 حدود 60 میلیون تن و تا سال 2020 نیز حدود 26 میلیون دیگر از ظرفیت فولادسازی‌های خود کاهش دهند. در ماه دسامبر گذشته حکومت استان جیانگسو اعلام کرد که در پنج سال آینده تا 7 میلیون از ظرفیت‌هایش کم خواهد کرد. کند شدن اجرای پروژه‌های ظرفیت‌های جدید عقلائی‌گرایی در ظرفیت‌های منسوخ و مازاد بدون شک نیازمند زمان است و باید دید که آثار این اقدام در بلندمدت چه خواهد بود. بویژه اینکه همچنان ظرفیت‌های جدید به‌وجود می‌آید و بر همین اساس سال گذشته 44 میلیون تن ظرفیت در دست احداث بود، اما مهم این است که ایجاد این ظرفیت‌های جدید رشد کند شونده‌ای دارند و واقعیت مهم دیگر این است که امسال سرعت ساخت ظرفیت‌های جدید کمتر از ظرفیت‌های کهنه است که قرار است جمع‌آوری شوند. در حالی‌که دولت مرکزی سعی می‌کند تا رشد اقتصادی کشور را متوازن و پایدار نماید. گفته می‌شود سرعت توسعه کمرشکنی که در دهه‌های اخیر صورت پذیرفته کندتر خواهد شد و تغییر تقاضای فولاد یکی از علائم جهت‌گیری این روند خواهد بود. متال بولتن پیش‌بینی می‌کند که امسال تولید فولاد 5 درصد رشد داشته باشد، اما انجمن آهن و فولاد چین این رشد را 3 درصد ارزیابی می‌کند که تولید را به 810 میلیون تن و مصرف ظاهری را به 750 میلیون تن خواهد رساند. مقامات انجمن آهن و فولاد چین اضافه می‌کنند که دیگر دوران رشد سریع در صنعت فولاد این کشور به سر آمده و مسئله قدیمی ظرفیت مازاد بشدت زیر ذره‌بین رفته است، اگرچژه توسعه شهرسازی موجب افزایش تقاضای فولاد خواهد شد. انجمن فوق بر این باور بود که مجموعه‌ای از عوامل چون ظرفیت مازاد، کاهش سرمایه‌گذاری دارایی ثابت و رشد ضعیف‌تر تقاضا برای محصولات پایین‌دستی بازار را با عرضه مازاد مواجه خواهد کرد. این عرضه مازاد به نوبه خود قیمت‌ها را پایین نگه داشته و تا آینده نزدیکی سود را کاهش خواهد داد. علاوه بر این سودآوری تحت فشار قیمت‌های بالای مواد اولیه و مدیریت محیط‌زیست قرار گرفته و همزمان انتظار می‌رود که رقابت با دیگر کشورهایی با فولادسازی‌های نوظهور شدیدتر شود. شرکت‌های فولادسازی فقط زمانی می‌توانند از بار مشکلات کنونی خود رهایی یابند که هرچه سریع‌تر قادر به پاسخگویی به نیازهای بازار باشند. واردات سنگ‌آهن باید افزایش پیدا کند تحلیلگران تخمین می‌زنند، چین که در حال حاضر تصرف 65 درصد از سنگ‌آهن صادراتی از طریق دریاف به بازارهای جهانی را به خود اختصاص داده است، یک عامل عمده تعیین‌کننده قیمت‌های آن محسوب می‌گردد. این کشور در سال 2013 تقریبا 820 میلیون تن سنگ‌آهن وارد کرده که نسبت به سال قبل آن 2/10 درصد بالاتر است. این آمار و ارقام نشان می‌دهد که میزان واردات از 444 میلیون تن در سال 2008 به دو برابر افزایش پیدا کرده است. چین همچنان بشدت به واردات سنگ‌آهن وابسته خواهد بود، چون منابع داخلی آن ضعیف‌تر می‌شود و این در حالی است که به میزان تولید فولاد آن نیز افزوده می‌شود و با توجه به عیار کنونی سنگ‌آهن داخلی آن که به‌طور متوسط 25 ـ 20 درصد است تخمین زده می‌شود که واردات سنگ‌آهن آن امسال حدوداً 10 درصد افزایش داشته باشد. رشد واردات سنگ‌آهن بتدریج از سال 2011 کاهش یافته و برخی از تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند که این روند ادامه خواهد داشت و احتمالا افزایش رشد واردات سنگ امسال به 25/6 درصد کاهش یافته و به 850 میلیون تن برسد. اگرچه به‌طور کل پذیرفته شده که احتمالا رشد اقتصادی چین کاهش پیدا کند اما برخی از دست‌اندرکاران بازار نسبت به افزایش تقاضا برای فولاد و سنگ‌آهن آن در میان‌مدت امیدوارند ـ بخصوص شرکت‌های معدنی بزرگ سنگ‌آهن بسیار خوشبین هستند. سومین شرکت بزرگ سنگ‌آهن در استرالیا اخیرا بیان کرده که به تقاضای بالای سنگ‌آهن چین بسیار امیدوار بوده و تقاضای آن همچنان ادامه خواهد داشت که ناشی می‌شود از اجرای برنامه‌ها و پروژه‌های شهرسازی چین در سال‌های آتی. شرکت ریوتینتو هم به طرح‌های توسعه و تولید بیشتر سنگ‌آهن در غرب استرالیا ادامه خواهد داد تا پاسخگوی نیاز چین باشد و تاکید می‌کند که نیروی محرکه اصلی این تقاضا پروژه‌های شهرسازی چین است. در رابطه با تجارت جهانی خود فولاد باید اضافه کرد که چین در سال‌های 2011 و 2012 صادرکننده عمده فولاد بود و به نظر می‌رسد که در سال 2013 هم بزرگترین صادرکننده به بازارهای نقد (Spot) در جهان بوده است. کل صادرات فولاد آن در سال 2012 به رقم 1/53 میلیون تن رسیده و احتمالا در 10 ماهه اول سال 2013 هم به 4/49 میلیون تن رسیده باشد که بالاتر از ژاپن به میزان 6/35 میلیون تن در همین مدت است. واردات فولاد کشور حدود 5/1 ـ 1 میلیون تن در ماه است که نسبت به صادرات آن نوسانات کمتری دارد. در سه سال گذشته میزان صادرات آن ماهیانه بین 7.5 ـ 3/2 میلیون تن در ماه نوسان داشته است. همسایگان آسیایی آن مقصد اصلی صادرات بوده و بیشترین رشد صادرات را در این بازارها داشته و میزان نسبتا اندکی به بازارهای اتحادیه اروپا یا آمریکای‌شمالی فولاد صادر شده است. عمده‌ترین واردکننده فولاد چین ویتنام است به‌طوری که در 10 ماه اول سال 2013 میزان واردات آن به 37/3 میلیون تن رسیده، در حالی‌که در سال 2012 این رقم 51/2 میلیون تن بوده است. سنگاپور، فیلیپین، اندونزی و مالزی دیگر مقاصد صادراتی فولاد چین هستند، اما مشکلات اقتصادی هند میزان واردات آن را در حد قابل ملاحظه‌ای پایین آورده است. کره‌جنوبی در حقیقت بزرگترین مقصد صادراتی فولاد چین بوده که در سال‌های 2011 و 2012 مجموعا 20 میلیون واردات داشته و در ژانویه ـ اکتبر سال 2013 حدود 9/7 میلیون تن بوده است. به هر صورت چین مشکلاتی دارد که نمی‌تواند افزایش یا مازاد تولید خود را صادر کند که می‌توان به اقدامات تجاری علیه واردات از چین اشاره کرد که از طرف هر دو گروه کشورهای در حال توسعه و صنعتی صورت می‌پذیرد و به همین دلیل پیش‌بینی می‌شود که احتمالا میزان افزایش صادرات آن کندتر شود. فرود آرام با وجود ترس از اینکه رشد پایین‌تر GDP پذیرفته شود، به نظر می‌رسد که دولت چین اجازه کاهش زیادی را نخواهد داد و موید آن اقدامات انجام شده در رابطه با ایجاد محرک‌های اقتصادی اندک در سال گذشته می‌باشد. با توجه به هدف‌گیری برای ایجاد محرک‌های بیشتر اقتصادی مانند افزایش مصرف همچنان به سرمایه‌گذاری خود در امور زیربنایی که مصرف فولاد آن بالاست ادامه می‌دهد. هزینه‌های بخش ساخت و ساز به 3/13 تریلیون یوان رسیده و تخمین زده می‌شود تا پایان سال 2017 سالانه 5/8 درصد رشد داشته باشد. علاوه بر این، چین در نظر دارد 103 میلیارد دلار در سال 2014 در بخش راه‌آهن سرمایه‌گذاری کند که اندکی کمتر از 690 میلیارد یوان سرمایه‌گذاری شده در سال 2013 است. حدود 44 پروژه جدید امسال آغاز خواهد شد که 6600 کیلومتر خطوط جدید ریلی به بهره‌برداری خواهد رسید. بخش دیگری که مصرف‌کننده فولاد است خودروسازی است که فروش و تولید آن سال گذشته رشد قابل‌توجهی داشته است. تولید سواری با 5/16 درصد افزایش به 085/18 میلیون دستگاه و فروش آن با 7/15 درصد افزایش به 929/17 میلیون دستگاه رسید. فروش سواری مدل چینی با 4/11 درصد افزایش به 222/7 میلیون دستگاه رسید که 3/40 درصد کل فروش است که نسبت به سال 2012 کاهش 6/1 درصد واحدی را داشته است، چون خودروهای خارجی بتدریج سهم بازار خود را افزایش می‌دهند. اقتصاددانان بر این باورند که در منطقه وسیع‌تر آسیا ـ اقیانوس آرام تحول اقتصادی جدیدی در شرف تکوین است که مشخصه آن رشد مستحکم‌تر، پایدارتر اما کندتر است و با افزایش سطح تجارت درون منطقه‌ای نوعی اتکا یا پشتوانه اقتصادی در مقابل میانگین رشد کلی پایین‌تر 5/4 درصدی به وجود خواهد آمد. انتظار می‌رود که چین فرودی آرام داشته و رشد GDP در سال 2014 نسبت به سال قبل به 5/7 درصد کاهش پیدا کند که دلیل آن رکود کلی در سرمایه‌گذاری است. در سیستم بانکی نیز نگرانی بر سر جریان اندک نقدینگی وجود دارد که به 34 درصد GDP در سال 2014 خواهد رسید، اما دولتمردان چینی برای مقابله با این مسئله سلاح کافی در دست دارند و آن چالش بزرگ کنترل یا کاهش سرمایه‌گذاری مازاد است.

دیدگاهتان را بنویسید