عناصـر نـادر خاکــی در مسیـر توسعه
دنیای معدن - توسعه اکتشافات در کشور توانست ذخایر ارزشمندی از عناصر نادر خاکی را به ارمغان آورد؛ عناصری که کاربردهای فراوانی در صنعت بهویژه صنعت هایتک دارند. وجود چنین عناصری در میان دیگر ذخایر معدنی ایران باعث شد فصل جدیدی از همکاریهای بینالمللی میان ایران و کشورهای صاحب فناوری در حوزه عناصر نادر خاکی ایجاد شود.
فنلاند یکی از کشورهایی است که برای همکاری در این زمینه با ایران اعلام آمادگی کرده است. در همین زمینه نیز به منطقه سنگان، سفر و از آن بازدید کردهاند. سنگان نیز براساس گفتههای مرکز تحقیقات فرآوری مواد معدنی ایران دارای ذخایری از عناصر نادر خاکی است که بهرهبرداری از آنها میتواند درآمد خوبی برای کشور به همراه داشته باشد. امروز کشورهای معدنی دنیا با توجه به کاربرد فراوان این عناصر تلاش میکنند تا ذخایر نهفتهشان خود در این حوزه کشف شود و مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
تاریخچه عناصر نادر
تاریخچه نامگذاری عناصر نادر خاکی به سال ۱۹۷۴ میلادی بازمیگردد. در این تاریخ و برای نخستین بار نام «عناصر نادر خاکی» از سوی Gadolin مطرح شد. جالب است بدانید عناصر نادر خاکی Rare Earth از دو واژه «Rare» به معنی کمیاب (مقادیر بسیار کم در پوسته زمین) و «Earth» به معنی زمین (اکسیدهای متشکله آن دارای ظاهر خاکی و زمینی) تشکیل شده است. نکته جالب در این نامگذاری استفاده از واژه کمیاب است، این در حالی است که این عناصر در واقعیت کمیاب نبوده و هر کدام در پوسته زمین فراوانتر از نقره، طلا و پلاتین هستند. فراوانی سریم، ایریتیم و لانتانیم بیش از سرب است. عناصر کمیاب سبک (از La تاEu) فراوانتر از عناصر سنگین (Lu تا Gd) هستند، همچنین عناصری که دارای عدد اتمی زوج هستند فراوانتر از همسایگان خود با عدد اتمی فرد هستند زیرا وزن سنگینتر باعث پایداری نسبی هسته اتم با عدد اتمی زوج در مقایسه با آنهایی که دارای عدد اتمی فرد هستند، میشود. جالب است بدانید که این عناصر هیچگاه به صورت فلز آزاد در پوسته زمین یافت نمیشوند و بهطور طبیعی در کانیهایی که شامل ترکیبی از عناصر کمیاب گوناگون و غیرفلزات هستند یافت میشوند. Bastnaesite،
مونازیت Monazite و زینوتایم Xenotime، ۳کانی مهم اقتصادی از بین بیش از ۲۰۰ کانی مهم شناخته شده و دربردارنده عناصر کمیاب مهم و اصلی هستند. اما اینکه عناصر نادر خاکی چه زمان و از سوی چه کسی کشف شدهاند به سال ۱۹۹۴میلادی بازمیگردد. این عناصر در آن تاریخ، کشف و از سوی حبشی Habashi نامگذاری شدند. تعداد زیادی از شباهتهای شیمیایی بین عناصر نادر خاکی نشاندهنده این است که بیش از یک قرن از نخستین اکتشاف برای کامل کردن و طبقهبندی آنها گذشته است. تولید مهم عناصر کمیاب خاکی با استخراج مونازیت در برزیل (از سال ۱۸۸۰ میلادی) آغاز شده است. حال این اصطلاح مربوط به ۱۷ عنصر فلزی با ویژگیهای شیمیایی مشابه است که شامل اسکاندیوم، ایتریوم و لانتانیدهاست. لانتانیدها عناصری با عدد اتمی ۵۷ تا ۷۱ هستند. تمامی عناصر لانتانید به جز پرامتیوم، که عنصری رادیواکتیو است، در طبیعت و در لایههای پوستی زمین وجود دارند. با توجه به اینکه عناصر نادر خاکی از نظر شیمیایی مشابهند، در کانیهای طبیعی با هم یافت میشوند. به همین علت نیز از ابتدای اکتشاف و بهرهبرداری، مشکل جداسازی این عناصر از هم وجود داشته و در طول سالها، تلاشهای زیادی انجام
شده تا تکنیکهای جداسازی و فرآوری مدرن با هدف تولید ترکیبات خالصتر و با تولید انبوه توسعه یابند.
افزایش ۴ برابری ذخایر عناصر نادر خاکی کشور
بنا به اهمیت عناصر نادر خاکی در صنعت، سازمان ایمیدرو برنامهریزیهای گستردهای برای استحصال عناصر نادرخاکی در دستور کار قرار داد و در اواخر سال ۹۴ از نخستین شمش عناصر نادر خاکی ایران رونمایی کرد. این محصول با عنوان شمش میش متال (Misch metal)، از ۴ عنصر نادر خاکی شامل سریم، لانتانیوم، نئودینیوم و ایتریوم با بیشترین میزان، تشکیل شده است. مرکز تحقیقات فرآوری مواد معدنی ایران با همکاری مسئولان طرح عناصر نادر خاکی (وابسته به ایمیدرو)، پس از ۶ ماه تلاش، موفق به دستیابی به دانش فنی استحصال عناصر نادر خاکی شد و توانست از مواد معدنی استخراج شده از معادن منطقه ایران مرکزی، نخستین شمش از عناصر نادر خاکی را با عیار ۹۹ درصد تولید کند. در این زمینه چندی پیش رئیس هیات عامل ایمیدرو اظهار کرده بود: تا پیش از اینکه فعالیتی روی عناصر نادر خاکی انجام شود، میزان ذخایر عناصر نادر خاکی در کشور ۳۰۰هزار تن بود اما اکنون با اقدامات انجام شده، پیشبینی میشود این میزان به ۱میلیون و ۲۰۰هزار تن ذخیره برسد. یکی از این مناطق، فلات مرکزی ایران و دیگری سنگان است و بودجه کافی نیز در نظر گرفته شده است. به گزارش صمت، مهدی کرباسیان همچنین با
اشاره به اینکه یکی از اولویتهای در نظر گرفته شده از سوی این سازمان درباره عناصر نادر خاکی است، اظهار کرده بود: باید پذیرفت این حوزه در دنیا جزو حوزههای بسیار مهم قرار گرفته و بیشتر مورد استفاده چینیهاست. اکنون در دنیا ۳ کشور چین، روسیه و امریکا تولیدکنندگان اصلی عناصر نادر خاکی هستند اما در این میان چین ۹۰درصد از عناصر نادر را تولید میکند زیرا از معادن خود استفاده مناسبی داشته و ایران نیز که ذخایر مناسبی از عناصر نادر خاکی را در اختیار دارد باید در این زمینه فعالیتش را بیشتر کند. به گفته وی، شمال شرق ایران از ذخایر مناسب عناصر نادر خاکی برخوردار است و باید با برنامهریزی لازم، اکتشافات را در این بخش گسترش داد و به ذخایر مناسبی از عناصر نادر خاکی دست پیدا کرد.
عناصر نادر، همکاری معدن با انرژی اتمی
عناصر نادر خاکی به دلیل کاربردهای فراوانی که دارند به عنوان عناصر استراتژیک نیز یاد میشوند. در واقع در اختیار داشتن این عناصر منجر به پیشرفت و توسعه صنایع هایتک میشود.
برخی از این عناصر در نواحیای قرار دارند که زیرپوشش سازمان انرژی اتمی است. درنتیجه فعالیت در این حوزه میتواند بخش معدن را به انرژی اتمی نزدیکترکند. به عنوان نمونه، پهنه ایران مرکزی یکی از مناطق اکتشافی است و عملیات اکتشافی در این منطقه با بیش از ۸۹هزار کیلومتر مربع با همکاری سازمان انرژی اتمی در قالب یک کار ملی در ۳ فاز (ژئوفیزیک هوایی، اکتشاف آهن و عناصر همراه و نیز فرآوری عناصر نادر خاکی) آغاز شد. در همین زمینه علیاکبر صالحی، معاون رئیسجمهوری و رئیس سازمان انرژی اتمی، با اشاره به اینکه با همافزایی و نگاه ملی میتوانیم کارهای بزرگی در کشور انجام دهیم، گفت: با توجه به اینکه سازمان انرژی اتمی از تحریم خارج شده، نگرانیهای گذشته نهادها و ادارهها در زمینه همکاری با این سازمان برطرف شده است.
صالحی همچنین، با تاکید بر اینکه همه عناصر برای آینده روشن کشور جمع شده، اظهار کرد: امکانات زیربنایی در کشور داریم که این امکانات حتی قابل مقایسه با کشورهای اطراف نیست. یکی از این امکانات همین عناصر نادر خاکی است. وی اضافه کرد: یقین دارم که ایران اسلامی آیندهای روشن دارد و امیدوارم که این جایگاه استراتژیک گستردهتر شود.
ایریتیوم
ایریتیوم یکی از عناصر نادر خاکی است که کاربردهای مختلفی دارد. افزودن ایتریوم به آلیاژ آلومینیم همراه با زیرکونیوم، هدایت خطوط انتقال را افزایش میدهد و استحکام کششی، مقاومت حرارتی، مقاومت لرزشی، مقاومت به خوردگی و قابلیت اکستروژن را بهبود میبخشد. افزودن اسکاندیوم به آلومینیوم سبب افزایش استحکام آن میشود. حضور عناصر نادرخاکی در کامپوزیت آلومینیوم-کربن نیز در بهبود استحکام کششی آن موثر است. همچنین درصد کمی ایریتیوم در آلیاژهای تیتانیوم سبب بهبود داکتیلیته و آسانسازی تولید آلیاژهای ذوب شده با کوره قوس القایی میشود. افزایش استحکام، عمر پارگی تنشی و مقاومت خزشی از جمله مزایای میکروآلیاژسازی انواع آلیاژهای تیتانیوم با عناصر نادر خاکی است. افزودن میش متال یا ایتریوم به مس عاری از اکسیژن و با هدایت بالا نیز مقاومت به اکسیداسیون مس را افزایش میدهد، بدون اینکه تاثیر مخربی بر هدایت الکتریکی آن داشته باشد. به طور نمونه، مقاومت الکتریکی مس در ۶۰۰ درجه سانتیگراد با افزودن یکدرصد وزنی ایتریوم به حدود ۲ برابر افزایش مییابد.در کنار این موضوع، میتوان به کاربرد فراوان اکسید ایتریوم به عنوان پایدارکننده فاز مکعبی
اکسید زیرکونیوم در دمای بالا اشاره کرد. این اکسید پایدار شده یکی از مستحکمترین مواد دیرگداز با مقاومت عالی در برابر شوک حرارتی و پایداری در محیطهای اکسیدی و احیایی در دمای بالاست. این ترکیب دیرگداز، یک عایق حرارتی بسیار مناسب بوده و به عنوان پوشش محافظ قطعات داغ در موتور جت مورد استفاده قرار میگیرد.آلیاژسازی مکانیکی روش مناسبی برای افزودن اکسید ایتریوم به آلیاژهای نیکل-کروم و آهن-کروم بوده و پودر آلیاژی نیز به کمک روشهای متالورژی پودر قابل تولید است. آلیاژهای بهدست آمده از دسته مواد دما بالا با استحکام زیاد بوده و در پره توربینهای گازی، محفظه احتراق و... کاربرد دارند. ایریتیوم با وجود اینکه دارای وزن اتمی پایینی است جزو گروه عناصر کمیاب نادر سنگین طبقهبندی میشود، زیرا ویژگیهای آن به REE سنگین نزدیکتر است تا REE سبک.
گفته میشود رفتارهای ژئوشیمیایی REE در فرآیندهای ویژه زمینشناسی، آنها را به طرز ویژه برای تشخیص منشأ سنگهای آذرین مطلوب کرده است. به طور نمونه جدایش آنها در سیستمهای آذرین و نبود تحرک نسبی آنها در دگرگونیهای هیدروترمالی است.
اسکاندیم
یکی از عناصر نادر خاکی، اسکاندیم است که عدد اتمی ۲۱ را از آن خود کرده و در جدول مندلیف قرار گرفته است. جالب است بدانیم این فلز، سمی بهشمار میرود در نتیجه به دلیل این ویژگی در استفاده دستی باید به شدت دقت کرد. نام این عنصر از واژه لاتین Scandia گرفته شده که به معنای اسکاندیناوی است. این فلز نرم بوده و رنگی سفید-نقرهای دارد که بهدلیل ویژگی فیزیکی و شیمیایی، کمیاب بودن و سختی استخراج آن، گاهی به عنوان یکی از فلزات نادر در نظر گرفته میشود. درباره تاریخچه کشف این عنصر باید گفت که اسکاندیم در سال ۱۸۷۹م از سوی لارس نیلسون دانشمند سوئدی کشف شده و در دمای معمولی به شکل ساختار هگزاگونال متبلور میشود. این عنصر در بسیاری از سنگهای عناصر کمیاب و کانیهای تنگستن و اورانیوم یافت میشود.
این عنصر در سال ۱۸۷۸م از کانیهای euxenite و gadolinite از سوی نیلسون بهدست آمد. از فرآوری ۱۰ کیلوگرم کانی euxenite و تهنشینی عناصر کمیاب، نیلسون توانست ۲ گرم اکسید اسکاندیم عیار بالا بهدست آورد. اما از دیدگاه فراوانی، اسکاندیم در خورشید و ستارهها بیست وسومین عنصر است و در پوسته زمین پنجاهمین عنصر از نظر فراوانی معرفی میشود. این عنصر به طور گسترده در زمین پراکنده شده که در بیش از ۸۰۰ نوع کانی وجود دارد. این عنصر جزء اصلی تشکیلدهنده کانی کمیاب thortveitite است که این کانی در کشورهای اسکاندیناوی و ماداگاسکار وجود دارد. جالب است بدانید که این عنصر بهعنوان بازمانده در فرآیند استخراج تنگستن به وجود میآید و به فرمهای زینوالد، ولفرامیت، ویکیت و بازیت است. بیشترین میزان اسکاندیم بهدست آمده از کانی تورتویتیت است یا از فرآوری کارخانه اورانیوم تولید میشود. اسکاندیم فلزی نخستین بار در سال ۱۹۳۷م از سوی ۳ دانشمند از برقکافت ذوب یوتکتیکی عناصر پتاسیم، لیتیم و کلرید اسکاندیم در دمای ۷۰۰ تا ۸۰۰ درجه سانتیگراد بهدست آمد. اسکاندیم با خلوص بالا امروزه از واکنش فلورید اسکاندیم با فلز کلسیم بهدست میآید. این فلز
با قرارگیری در معرض هوا به رنگ زرد کمرنگ یا بنفش تغییر میکند. اسکاندیم شبیه ایتریوم و فلزات کمیاب در پوسته زمین مانند تیتانیم و آلومینیوم است. این عنصر، فلزی سبک وزن و دارای نقطه ذوب بالاتر آلومینیوم است که برای ساخت بدنه هواپیماها نیز استفاده میشود. نرخ اکسید اسکاندیم حدود ۷۵ دلار در گرم است. حدود ۲۰ گرم از اکسید اسکاندیم سالانه در کشور امریکا برای نور شدت بالا استفاده میشود.
ایزوتوپ رادیواکتیو عنصر اسکاندیم ۴۶ برای ردیابی در پالایشگاههای نفت و گاز استفاده میشود. از ترکیب یدید اسکاندیم و بخار جیوه برای تولید روشنایی لامپهای خیلی درخشان مانند نور خورشید استفاده میشود. از این لامپها برای استفادههای خانگی و لامپ رنگ تلویزیون در شب بهره میبرند.
اکتشافات جدید در سنگان
سنگان بهعنوان عسلویه معدنی ایران ذخایر بسیار خوبی در اختیار دارد که با بهرهبرداری از این ذخایر میتوان بخش زیادی از نیاز صنعت به مواد اولیه را تامین کرد. یکی از ذخایری که بهتازگی در این منطقه کشف شده، ذخایری از عناصر نادر خاکی است که میتواند به توسعه صنایع هایتک منطقه کمک کند. در همین زمینه، سرپرست مرکز تحقیقات فرآوری مواد معدنی ایران به صمت گفت: با کشور فنلاند همکاری خواهیم داشت. چندی پیش نیز هیاتی از فنلاند برای بررسی فرصتهای همکاری معدنی به ایران سفر کرد که عناصر نادر خاکی یکی از اولویتهای اصلی این هیات برای همکاری با ایران بود. این هیات به همراه کارشناس خود در زمینه عناصر نادر خاکی سفری به سنگان داشت تا از نزدیک با این ظرفیت معدنی آشنا شوند. در همین زمینه غلامرضا ملاطاهری ادامه داد: ایران در زمینه عناصر نادر خاکی در ابتدای راه قرار دارد و شاید بتوان اینگونه اظهار کرد که ۲سال است اکتشافات و فرآوری در این زمینه را جدی شروع کرده است. حال با توجه به اظهارات ملاطاهری، ایران باید از تجربه دیگر کشورهایی که در زمینه عناصر نادر خاکی فعالیت کردهاند، استفاده و مسیر توسعه در این حوزه را با سرعت بیشتری طی
کند. به گفته وی، در حوزه عناصر نادر خاکی محدوده جدیدی را برای اکتشاف باز کردهایم. پیشتر تنها در حوزه ایران مرکزی فعال بودیم اما درحالحاضر وارد حوزه شمال شرق ایران شده و در منطقه سنگان فعالیتهای وسیعی را شروع کردهایم. براساس اقدامات انجام شده، ظرفیتهای خوبی در منطقه سنگان یافت شده و این اقدامات در امسال در مقیاس پیجویی و عمومی در محدوده سنگان انجام میشود. مرکز تحقیقات فرآوری مواد معدنی ایران در تلاش است تا با استفاده از بومیسازی فناوریهای روز دنیا در حوزه عناصر نادر خاکی بتواند فعالیتهای خود در این بخش را توسعه دهد. ایران با بهرهبرداری از عناصر نادر خاکی خود میتواند علاوه بر توسعه صنایع هایتک، درآمد خود از بخش معدن را افزایش دهد زیرا این عناصر، ارزشمند و بسیار مهم هستند. غلامرضا ملاطاهری، سرپرست مرکز تحقیقات و فرآوری مواد معدنی ایران نیز چندی پیش در گفتوگو با صمت درباره اقدامات انجام شده این مرکز در زمینه عناصر نادر خاکی اظهار کرده بود: توسعه فناوری خودروهای هیبریدی در جهان یکی از اهرمهای تقویت سمت تقاضا برای عناصر نادر خاکی است. با این فرض پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۰م روند افزایش تقاضای این
مواد را شاهد باشیم. وی گفته بود: طرح اکتشاف عناصر نادر خاکی از سال ۱۳۹۳ در حوزه ایران مرکزی به مساحت ۲۴هزار کیلومتر مربع آغاز شد که نتیجه آن معرفی دو محدوده امید بخش به مساحت ۹۰۰ کیلومتر مربع برای انجام اکتشاف عمومی و همچنین اجرای اکتشاف تفصیلی منطقه «شیطور - گزستان» بود. همچنین در اواخر سال ۱۳۹۴ عملیات شناسایی عناصر نادر در حوزه شمال شرق ایران انجام شد و نتایج بسیار مثبتی بهدست آمد به طوری که ۹ آنومالی مستعد برای اکتشاف عمومی در این منطقه ثبت شد.
مهمترین کاربردهای عناصر نادر خاکی در انرژی هستهای
کاربرد عناصر نادرخاکی در فناوری پیشرفته رو به توسعه است. نخستین کاربرد این عناصر به تولید روشنایی بازمیگردد. درحالحاضر، عناصر نادر خاکی کاربرد گستردهای به عنوان آلیاژهای متالورژیکی دارند. به گزارش سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران، این عناصر به شکل آلیاژی یا سیلیسیدی به آهن داکتیل اضافه میشوند تا عناصری که مانع رشد کروی گرافیت در آهن میشوند از آن جدا شوند. به عنوان نمونه، افزودن عناصر نادر خاکی به فولاد باعث خروج گوگرد از فولاد میشود و ترکیبات پایداری به شکل آخالهای کروی را تشکیل میدهد که داکتیلیته فولاد را به میزان قابل ملاحظهای افزایش میدهد و از تشکیل سولفید آهن و در نتیجه شکنندگی فولاد جلوگیری میکند. سوپرآلیاژها موادی با مقاومت بسیار بالا در محیطهای اکسیدکننده دما بالا هستند که در موتورهای توربین بادی، ژنراتورهای الکتریکی، لوله اگزوز موتور جت، مخزنهای واکنش و کاربردهایی از این قبیل که نیازمند مقاومت بالا در برابر دما و اکسیداسیون هستند، بهکار میروند. عناصر نادر خاکی به منظور بهبود مقاومت به اکسیداسیون به سوپرآلیاژها اضافه میشوند. افزودن عناصر نادر خاکی به آلیاژهای منیزیم
همراه با درصدی زیرکونیوم، مقاومت خزشی در دمای بالا را افزایش میدهد. یکی از آلیاژهای منیزیم مورد استفاده در موتورهای هواپیما، موشکهای فضایی و ماهوارههای حاوی میش متال (misch metal) و روی است که میتوان از آن برای کاربردهای تا دمای ۱۶۰ درجه سانتیگراد استفاده کرد.اکسیدهای نادر خاکی، مانند Y۲O۳ و CeO۲، پایداری حرارتی بالایی دارند و افزودن این اکسیدها به آلیاژها میتواند ویژگی مطلوبی از جمله مقاومت به دمای بالا، مقاومت خزشی و مقاومت به اکسیداسیون سیکلی، در آلیاژ ایجاد کند. عناصر نادر خاکی در طیف وسیعی از صنایع نوری شامل ساخت، رنگدهی و پولیش شیشه، جذب نور فرابنفش در عینکهای محافظ، لنز دوربین و سایر لنزها، لیزر، فیبرهای نوری، فسفرها و لامپهای فلورسنت بهکار میروند. ترکیبات دوپ شده با عناصر نادر خاکی در تلویزیونهای پنل مسطح کاربرد گستردهای دارند.
یکی از مهمترین کاربردهای عناصر نادر خاکی در صنایع انرژی هستهای است. اکسید گادولینیوم (Gd) در رآکتورهای آب جوش برای یکنواختسازی فلاکس نوترون مورد استفاده قرار میگیرد. قدرت جذب بالای نوترون در Gd، Eu، Sm و Dy علت اصلی کاربرد این عناصر در رآکتورهای هستهای است. سایر کاربردهای فلزات نادر خاکی در ساخت آهنرباهای دائمی، خنک کنندههای مغناطیسی (تا دمای K ۴)، ذخیره اطلاعات با تراکم بالا، تسهیلکننده فرآیند زینتر در متالورژی پودر، قطعات الکترونیکی، لیزرهای حالت جامد، کاتالیست در تصفیه نفت و واکنشهای شیمیایی (مانند تبدیل هیدروکربنها، مونوکسید کربن و اکسیدهای نیتروژن تولید شده در اتومبیلها به آب، دی اکسید کربن و نیتروژن)، جذب و ذخیره هیدروژن در سیستمهای انرژی هیدروژنی، سوپرهادیها و... است.
لانتانیوم
براساس اطلاعات موجود در ویکی پدیا، لانتان، یکی از عناصر جدول تناوبی با نماد La و عدد اتمی ۵۷ است. لانتان فلزی نقرهای رنگ و متعلق به گروه ۳ جدول تناوبی+گروه سوم جدول تناوبی و نخستین خانه گروه لانتانیدهاست. لانتانید فلزی چکشخوار، نرم و انعطافپذیر است و در مجاورت هوا بهسرعت اکسید میشود که با آب سرد با سرعت کم و با داغ با سرعتی بیشتر واکنش میدهد. لانتان به طور مستقیم با عناصر کربن، نیتروژن، بور، سلنیوم، سیلیسیم، فسفر، گوگرد و هالوژنها واکنش میدهد. برخی کاربردهای این عنصر نادر، در ساخت شیشه با ضریب شکست بالا، ذخیره هیدروژن، چخماق، الکترودهای باتری، لنز دوربین، کراکینگ کاتالیزوری سیال بستر و آسانگر برای شکستن مولکولهای نفت است. درباره تاریخچه عنصر لانتانیوم نیز آمده است در سال ۱۸۳۹ میلادی زمانیکه G. Mosander نمونهای از نیترات سریوم را به طور جزئی تجزیه میکرد، به وسیله گرم کردن و افزودن نمک حاصل به اسید نیتریک رقیق، لانتانیوم را کشف کرد. او موفق به جداسازی عنصر خاکی کمیابی از محلول حاصل شد و آن را lantana نامید. لانتانیوم به شکل خالص در سال ۱۹۲۳م تهیه شد. همچنین واژه لانتانیوم از کلمه یونانی
lanthanein به معنی پنهان گرفته شده است. از ویژگیهای قابلتوجه لانتانیوم نیز میتوان گفت: عنصر فلزی سیمین رنگی است که به گروه سوم جدول تناوبی تعلق دارد و اغلب به عنوان جزوی از لانتانیدها به شمار میآید. این عنصر در بعضی از کانیهای عناصر کمیاب و بیشتر به شکل ترکیب با سدیم و عناصر کمیاب دیگر یافت میشود. لانتانیوم انعطافپذیر و چکش خوار بوده و به قدری نرم است که با چاقو بریده میشود. این عنصر یکی از واکنش پذیرترین فلزات کمیاب است. لانتانیوم با کربن، نیتروژن، بورن، سلنیوم، سیلیکون، فسفر، گوگرد عنصری و هالوژن واکنش نشان میدهد، در معرض هوا به سرعت اکسید میشود و آب سرد به آرامی و آب داغ به سرعت لانتانیوم را مورد حمله قرار میدهد. بر اساس اطلاعات موجود لانتانها تعیینکننده قدمت سنگها و کانیها هستند. همچنین ترکیب جلا دهنده شیشه و سنگهای قیمتی بوده و فلز آمیخته که یک آلیاژ آذرفشان است و در سنگ فندک بهکار میرود نیزحاوی ۲۵ تا ۴۵درصدلانتانیوم است. افزودن مقدار کم لانتانیوم به مولیبدن، موجب کاهش سختی این فلز و حساسیت آن به دماهای مختلف میشود. افزودن جزئی این عنصر به فولاد، باعث افزایش انعطافپذیری، چکشخواری
و مقاومت آن در برابر ضربه میشود.
سریوم
سریوم یکی دیگر از عناصر نادر خاکی و عنصر فلزی خاکستری رنگی است که به گروه لانتانیدها تعلق دارد. این عنصر در برخی از آلیاژهای غیرمتداول در طبیعت، به کار میرود و شکل اکسید شده آن در صنعت شیشه مورد استفاده قرار میگیرد. از نظر رنگ و درخشش شبیه آهن است، اما هم نرم بوده و هم چکشخوار و انعطافپذیر است. در بین عناصر خاکی کمیاب، تنها اروپیم واکنشپذیرتر از سریوم است. محلولهای قلیایی رقیق و اسیدهای غلیظ به سرعت به این فلز حمله میکنند. سریوم که فراوانترین عنصر نادر خاکی است، به راحتی و طی مراحل اولیه قابل جداسازی است. همین موضوع، جداسازی عناصر نایابتر در مراحل بعدی را نیز سادهتر میکند. سریوم با اکسید شدن (Ce(III طبیعی به (Ce(IV از مخلوط عناصر نادر خاکی جدا میشود. به عنوان نمونه، این تغییر وانالس با حرارت دهی باستنازیت در ۶۵۰ درجه سانتیگراد یا با خشک شدن هیدروکسیدهای نادر خاکی در هوا و دمای ۱۳۰-۱۲۰ درجه سانتیگراد انجام میشود. یک روش موثر جدایش سریوم از یک محلول لانتانیدی مرکب، بکارگیری یک فرآیند اکسیداسیون- ته نشینی است که در آن از ازن بهعنوان عامل اکسیدکننده استفاده میشود. بعد از اکسیداسیون، (C(IV
تولید شده به روش انحلال انتخابی اجزای ۳+ در اسید رقیق یا انحلال کامل در اسید غلیظ و تهنشینی انتخابی از مخلوط جدا میشود. باید به این نکته توجه کرد که تهنشینی نمکهای سریوم با خلوص بالا (۹۹/۸درصد) به معنی جدایش کامل سریوم از محلول نبوده و مراحل دیگری در ادامه لازم است تا عناصر نادر خاکی به طور کامل از سریوم جدا شوند.
دیدگاهتان را بنویسید